Shloka 23
(ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्मूं राज्यं च सपुरोहितै: । तद्रक्षणेन स्वर्गोडस्य तत्कोपान्नरको$क्षय: ।।) पुरोहितसहित राजाओंको ब्राह्मणकी आज्ञासे राज्य ग्रहण करना चाहिये। ब्राह्मणकी रक्षासे ही राजाको स्वर्ग मिलता है और उसको रुष्ट कर देनेसे वह अनन्तकालके लिये नरकमें गिर जाता है ।। पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते । अग्निवच्चोपचर्य वै ब्राह्मणा: कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! ब्राह्मणोंकी पुत्रके समान रक्षा, गुरुकी भाँति उपासना और अग्निकी भाँति उनकी सेवा-पूजा करनी चाहिये
brāhmaṇānujñayā grāhyaṁ rājyaṁ ca sapurohitaiḥ | tad-rakṣaṇena svargo 'sya tat-kopān narako 'kṣayaḥ || putravat ca tato rakṣyā upāsyā guruvat te | agnivat copacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama ||
Bhīṣma dijo: «Los reyes, junto con sus sacerdotes, deben aceptar y sostener la soberanía solo con la sanción de los brāhmaṇas. Protegiendo a los brāhmaṇas, el gobernante alcanza el cielo; pero provocando su ira cae al infierno por un tiempo sin término. Por ello, oh el mejor de los Kurus, a los brāhmaṇas hay que guardarlos como a hijos propios, reverenciarlos como a maestros y servirlos y adorarlos como se atiende el fuego sagrado».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal authority is ethically legitimate only when aligned with Brāhmaṇic sanction and protection of the learned/priestly class; safeguarding them leads to merit (svarga), while offending them brings grave demerit (naraka). The verse frames Brāhmaṇas as dependents to be protected (like sons), authorities to be revered (like gurus), and sacred presences to be ritually honored (like fire).
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he emphasizes rajadharma: how a king should relate to Brāhmaṇas and royal priests, presenting their protection and reverence as a decisive factor in the king’s moral and post-mortem fate.