Shloka 183
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
यदाश्रौष॑ चापगेयेन संख्ये स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण । तच्चाकार्षु: पाण्डवेया: प्रह्ृष्टा- स््तदा नाशंसे विजयाय संजय,जब मैंने सुना कि परम धार्मिक गंगानन्दन भीष्मने युद्धभूमिमें पाण्डवोंको अपनी मृत्युका उपाय स्वयं बता दिया और पाण्डवोंने प्रसन्न होकर उनकी उस आज्ञाका पालन किया। संजय! तभी मुझे विजयकी आशा नहीं रही
yadāśrauṣa cāpageyena saṅkhye svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa | taccākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭās tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya ||
Cuando oí que, en el campo de batalla, el supremamente justo Bhīṣma—hijo del Gaṅgā—había revelado él mismo a los Pāṇḍavas el medio para provocar su propia muerte, y que los Pāṇḍavas, regocijados, cumplieron su instrucción, entonces, Sañjaya, ya no mantuve esperanza alguna de victoria. Ese instante muestra la amarga paradoja ética de la guerra: incluso el guerrero más poderoso, atado por el dharma y los votos, puede elegir la verdad y el curso recto por encima del éxito partidista; y esa misma rectitud puede decidir el desenlace del conflicto.
Educational Q&A
The verse highlights how dharma can override factional loyalty: a righteous warrior may reveal even self-harming truth if it serves a higher moral order. In the Mahābhārata’s ethical world, victory is not merely a matter of strength but of alignment with dharma, and righteousness itself can become the decisive force.
The speaker reports hearing that Bhīṣma (Gaṅgā’s son), on the battlefield, disclosed to the Pāṇḍavas the method by which he could be brought down. The Pāṇḍavas, pleased, acted on that instruction. On hearing this, the speaker tells Sañjaya that he lost hope of victory.