Shloka 39

Prameha-Nidāna-Lakṣaṇa-Bheda: Etiology, Signs, Varieties, and Complications of Meha

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च / सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम्

sampūrṇarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vai ratisambhavāśca / sakrāmate pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyo 'sti meho yadi nāsti diṣṭam

Los meha de tipo kapha y pitta, cuando aparecen en su forma plena, se desarrollan gradualmente; algunos nacen también del exceso en el deleite sexual. Los causados por pitta pueden ser yāpya, es decir, manejables. Un meha puede curarse, con tal de que el diṣṭa—el destino adverso—no lo obstaculice.

सम्पूर्णरूपाःwith complete manifestations
सम्पूर्णरूपाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्पूर्ण (कृदन्त; √पॄ/पूर् धातु) + रूप (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (सम्पूर्णं रूपं येषाम्), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘having complete signs’
कफपित्तमेहाःkapha/pitta mehas
कफपित्तमेहाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकफ (प्रातिपदिक) + पित्त (प्रातिपदिक) + मेह (प्रातिपदिक)
Formइतरेतर-द्वन्द्वः (कफश्च पित्तं च मेहाश्च), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘kapha-, pitta- and meha-types’
क्रमेणin sequence
क्रमेण:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचनस्य अव्ययीभाववत् प्रयोगः (क्रमेण) — adverb ‘in order/gradually’
येwhich
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘which/who’
वैindeed
वै:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय (निश्चयार्थक निपात) — ‘indeed’
रतिसम्भवाःarising from sexual activity
रतिसम्भवाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरति (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (रतेः सम्भवः), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘arising from sexual indulgence’
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय)
सक्रामतेspreads; is transmitted
सक्रामते:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस-क्रम् (धातु; √क्रम्)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘spreads/gets transmitted’
पित्तकृताःpitta-caused
पित्तकृताः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपित्त (प्रातिपदिक) + कृत (कृदन्त; √कृ धातु)
Formतत्पुरुष-समासः (पित्तेन कृताः), भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘caused by pitta’
तुhowever
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (विशेष/विरोध)
याप्याःpalliable
याप्याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootयाप्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘palliable/manageable (not easily curable)’
साध्यःcurable
साध्यः:
Pradhana-visheshana (Predicate qualifier/विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootसाध्य (कृदन्त; √साध् धातु)
Formकृदन्त (यत्/साध्य), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् — ‘curable’ (predicate adjective)
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘is’
मेहःmeha (urinary disorder)
मेहः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् — ‘meha’
यदिif
यदि:
Sambandha (Condition/शर्त)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formअव्यय (शर्तार्थक) — ‘if’
not
:
Sambandha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध)
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘is’
दिष्टम्fate; ill-omen
दिष्टम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिष्ट (कृदन्त; √दिश् धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् — ‘fate/ill-luck (ordained)’

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Disease progression depends on causes and conditions: doṣa-type, indulgent behavior, and the limiting factor of diṣṭa; effort can succeed when conditions permit.

Vedantic Theme: Interplay of puruṣakāra (human effort) and daiva/diṣṭa (destiny) within empirical life; cultivate right action without fatalism.

Application: Address causative behaviors (especially overindulgence, including sexual excess), seek treatment early, and maintain disciplined routine; accept uncertainty while acting responsibly.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.159.38 (doṣa causation)

FAQs

The verse emphasizes that kapha- and pitta-driven mehas have recognizable, progressive presentations, and that prognosis differs—some are yāpya (manageable) while others may be fully sādhya (curable).

Rather than the soul’s post-death journey, the verse addresses how conduct (indulgence) and daiva (diṣṭa) affect embodied outcomes, implying a dharmic link between lifestyle and suffering.

Treat lifestyle discipline as preventive medicine—especially moderation in indulgence—and recognize that prognosis depends on both timely care and limiting aggravating factors.