Adhyaya 33

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la primera parte proclamada por Vāyu, en el segundo Anuṣaṅgapāda, se halla el capítulo trigésimo segundo, llamado «Características de las yugas y de las criaturas, y descripción de los pravara de los ṛṣi». Sūta dijo: Los hijos de los ṛṣi deben ser conocidos como ‘ṛṣiputraka’; conoced por sus nombres a los expositores entre los brāhmaṇa.

Verse 2

सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः / बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा

Ahora se enunciarán, en resumen, los principales ṛṣi conocedores de la śruti: Bahvṛca, Bhārgava, Paila, Sāṃkṛtya y Jājali.

Verse 3

संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः / उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः

También están Sandhyāsti, Māṭhara, Yājñavalkya, Parāśara, Upamanyu, Indrapramati, Māḍūki y Śākali.

Verse 4

बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा / पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः

Bāṣkali, Śokapāṇi, Naila, Paila y Alaka; y también Pannaga y Pakṣaganta: éstos son los ochenta y seis Ṛṣis de la Śruti.

Verse 5

एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः / वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः

Éstos son los principales dvijas, los Ṛṣis de la Śruti de la tradición Bahvṛca: Vaiśaṃpāyana, Lauhitya, Kaṇṭha, Kāla y Avaśāvadha.

Verse 6

श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः / तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः

Śyāmāpati, Palāḍu, Ālaṃbi y Kamalāpati; y sus discípulos y discípulos de discípulos suman ochenta y seis Ṛṣis de la Śruti.

Verse 7

एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः / चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च

Estos dvijarṣis son llamados Carakādhvaryus: Caimini, Sabharadvāja, Kāvya y también Pauṣyañji.

Verse 8

हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा / लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः

Hiraṇyanābha, Kauśilya, Laugākṣi y Kusumi; así como Laṅgalī, Śālihotra y Śaktirāja del linaje Bhārgava.

Verse 9

सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः / षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः

El maestro de los cantos Sāma fue el rey Purūrava de la estirpe Aila; y hubo además otros cuarenta y seis discípulos, rishis versados en la Śruti.

Verse 10

कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः / लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः

Kauśīti, Kaṅkamudga, Kuṇḍaka junto con Parāśara, Lobhālōbha de alma justa, y también Brahma y Bala: tales eran sus nombres.

Verse 11

क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् / इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः

Kranthala, Madagala, Mārkaṇḍeya y Dharmavit: así deben conocerse como noventa, brahmacarines semejantes a los hotṛ del sacrificio.

Verse 12

चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् / चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः

Carakādhvaryava, y Anumantra el brāhmaṇa; asimismo Calūbhi, Sumati y Devavara: también ellos fueron contados.

Verse 13

अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च / तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा

Anukṛṣṇa y Āyu, y también Anubhūmi; asimismo Prīta, Kṛśāśva, Sumūli y Bāṣkali: todos ellos fueron nombrados.

Verse 14

चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः / वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा

Caraka y los adhvaryu, junto con otros adhvaryu—esos brahmacarines rendían reverencia; también estaban Śuka, el sabio hijo de Vyāsa, Lauki y Bhūriśrava.

Verse 15

सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः / आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा

Somāviratunāntakya, así como Dhaumya y Kāśyapa; Āraṇya, Ilaka, Upamanyu y Vida también estaban allí.

Verse 16

भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च / प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः

Bhārgava, Madhuka, Piṅga y también Śvetaketu; Prajādarpa, Kahoḍa, Yājñavalkya y luego Śaunaka (estaban allí).

Verse 17

अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते / अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी

Anaṅga y Niratāla, y también Madhyamādhvaryavastute; Aditi, madre de los devas, y Jalāpā, la Manavī, estaban igualmente (presentes).

Verse 18

उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे / मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी

Urvāśī y Viśvayoṣā—apsaras excelsas y auspiciosas; y también Mudgalā, Cātujīvā y la gloriosa Tārā (estaban allí).

Verse 19

प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा / लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता

Prātimedhī, Mārgā, Sujātā y Mahātapā; también Lopāmudrā, conocedora del dharma, y la que es recordada como Kośītikā.

Verse 20

एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः / इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः

Todas ellas son apsaras que proclaman a Brahman, iguales en hermosura; así, oh hijos de los rishis, las he mencionado como las principales.

Verse 21

वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा

Por haber compuesto las ramas del Veda, se les recuerda como rishis; son como Īśvara, recitadores de mantras: rishis y también rishikās.

Verse 22

ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु / ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः

Los hijos de los rishis son los expositores de los kalpas y de la sección Brāhmaṇa; y también de los rishis y rishikās semejantes a Īśvara, junto con sus descendientes.

Verse 23

तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः / तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्

Engendra palabras conforme a su visión de los mantras; allí, el advaita unido al mandato resplandece como un sonido grave y profundo.

Verse 24

अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च / सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्

El Liṅga sumamente manifiesto, y también su Nombre; el que, estando en todos los seres, permanece “abhūta” (no nacido) y es “paridāna” (ofrenda y donación): eso es lo que se entiende.

Verse 25

क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः / यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः

En ciertos pasajes, la frase cuyo sentido es expuesto por el Nirukta se conoce como “svāyaṃbhuva”; y todo lo que esté unido a un mantra, allí se comprende mediante los nombres y las vibhaktis (casos).

Verse 26

प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् / नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्

Así, la palabra de los ṛṣis se considera dicha de modo directo y evidente; y es abundante en diversos términos naigama (védicos) y en numerosos nipātas (partículas).

Verse 27

यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् / अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्

Y también está el gran dicho (mahāvākya) recordado de los ṛṣis; aquel de palabras poco claras y que suscita muchas dudas.

Verse 28

ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः / हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्

Eso es la palabra de los hijos de los ṛṣis, y también acerca de todas las “paridevatā” (deidades subordinadas): abundante en causas y ejemplos, de vocablos vistosos, pero sin verdadero sentido.

Verse 29

सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् / मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः

Esta palabra es humana, y sin embargo está teñida por la fuerza del tamas. Por su influjo alcanzaron condición de rishis y fueron llamados ‘Miśra’.

Verse 30

समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः / भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्

Por ascenso y descenso surge el cambio de linaje. El conocimiento del pasado, del porvenir y del presente es remedio para el dolor del nacimiento.

Verse 31

मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् / धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै

La palabra de los Miśra pone en marcha la fuerza del maestro. Son autores de los Dharmaśāstra y, por su grandeza, se mueven por todas partes.

Verse 32

तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः / बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा

Su excelencia en la ascesis es inmensa; por ello se les recuerda como rishis: Bṛhaspati, Śukra, Vyāsa y Sārasvata.

Verse 33

व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः / यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः

Los Vyāsa que compusieron los śāstra son recordados como ‘Veda-Vyāsa’; pues, aunque posteriores, superaban en inteligencia a los antiguos.

Verse 34

ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने

Por estar colmados de poder sagrado, fueron recordados como rishis; en la condición de rishi, ni el tiempo ni la edad son medida.

Verse 35

दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया / यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः

Se ve a un hombre como el más anciano por su inteligencia; pues por la buddhi, aun un niño puede ser un rishi versado en la śruti.

Verse 36

यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा / विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते

El mantra que posee pādas, dispuesto en medio con plenitud de sílabas y con final fijado, es llamado ‘Ṛk’.

Verse 37

यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः / अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते

El mantra formado por karaṇas (procedimientos rituales), no medido por pādas y sílabas, y con un final excesivamente enlazado, es llamado ‘Yajus’.

Verse 38

ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् / पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्

Hrīṅkāra, praṇava, gīta y prastāva: eso es lo cuarto; lo quinto es pratihotra, y lo sexto se llama upadrava.

Verse 39

निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् / पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते

El séptimo nidhana del Sāman se recuerda como ‘Saptavindhya’. Y ‘Pañcavindhya’ es el Hrīṅkāra pronunciado sin el Praṇava (Om).

Verse 40

ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना

En una expresión conforme al dharma, lo que entonces se hace saber a Brahmā según su sentido se cuenta como ‘Āśāsti’; y ‘Vilāpa’ es ‘Paridevanā’, el lamento.

Verse 41

क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च / एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्

Ya sea por ira o por aversión, y también por pregunta y relato: todo esto es el rasgo del mantra prescrito en todas las vidyā.

Verse 42

मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च

Los mantras con rasgos de Ṛg, Yajus y Sāman se declaran de nueve clases: forma (mūrti), censura, alabanza, increpación y contento, entre otras.

Verse 43

प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः / मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्

Pregunta, permiso, relato, esperanza y memoria: tales se tienen por métodos. Ahora expondré las diferencias de los mantras con sus veinticuatro rasgos.

Verse 44

प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना / अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा

Alabanza, himno de elogio, clamor airado, censura y lamentación; también maldición, contramaldición, pregunta y respuesta.

Verse 45

आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा / वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै

Yajña de bendición, reproche, explicación del sentido y diálogo; separación y acusación; relato, establecimiento y don concedido.

Verse 46

प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा / विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः

Prohibición e instrucción, salutación reverente, anhelo y lamento: así se han recogido veinticuatro clases de mantras.

Verse 47

ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा / हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः

Los rishis conocedores de la esencia del yajña establecieron antaño la sección Brāhmaṇa; en ella hay causa, explicación, censura, elogio, duda y tesoro (nidhi).

Verse 48

पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना / उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु

Purākṛti, purākalpa, distinción, elaboración imaginativa y comparación: estos diez son, en verdad, los métodos de la sección Brāhmaṇa.

Verse 49

लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः

Ésta es la señal del brahmán, establecida en todas las ramas de la tradición. Del dhātu ‘han’ se recuerda el término ‘hetu’; otros lo explican como ‘nihanti’, “lo que destruye”.

Verse 50

अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्

O bien, cuando el sentido ya se ha alcanzado con claridad, tómese la raíz ‘hin’ en el valor de acción de movimiento. Así, mediante la etimología explicativa, debe fijarse el sentido de la frase.

Verse 51

निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः / प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया

Los nobles llaman ‘nindā’ a la palabra que censura un defecto. Y de la raíz ‘śaṃs’, precedida por ‘pra’, nace ‘praśaṃsā’: la alabanza colmada de virtud.

Verse 52

इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् / इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते

Cuando no se puede decidir: «esto es esto» o «esto no es esto», surge la duda. Y la norma que dice: «esto debe hacerse así», es llamada ‘vidhi’.

Verse 53

अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते

La expresión en que, al hablar de una cosa, se menciona otra, es llamada por los sabios ‘purākṛti’. Y aquello cuyo sentido es sumamente indirecto se denomina ‘purākalpa’.

Verse 54

पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् / मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः

Por haber trascendido la antigua palabra, a aquel purākalpa se le dio el nombre de “kalpa”; y en los Nigamas, puros y de amplio despliegue, se expone mediante los mantras, los brāhmaṇas y los kalpas.

Verse 55

अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् / यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्

Lo que se compone sin fijarlo con certeza se llama “imaginación de determinación” (vyavadhāraṇa-kalpanā); como esto es, así es aquello—esto también así, aquello también así.

Verse 56

इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु / इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः

Así, esta comparación se cuenta como la décima en la sección de los Brāhmaṇas; y al comienzo de la ciencia de Brahman, los sabios establecieron esta norma de resguardo.

Verse 57

तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः / मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु

La explicación indicada por quienes conocen su sentido, oh dvijas, la expondré paso a paso; y también la disposición de los mantras en los actos rituales conforme al vidhi.

Verse 58

मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः

La palabra “mantra” procede de la raíz mantrayate, y lo “brāhmaṇa” es lo declarado por los brāhmaṇas. Aquello de pocas sílabas, sin ambigüedad, lleno de esencia, válido en todas direcciones, sin añadidos superfluos y sin defecto, eso conocen los sabios del sūtra como “sūtra”.