Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección anterior proclamada por Vāyu, en el segundo Anuṣaṅga-pāda, se halla el capítulo vigésimo noveno llamado “Saṅkhyāvartta”. Śāṃśapāyana dijo: «¿Cómo se puso en marcha el yajña al comienzo del yuga Tretā? Cuéntamelo fielmente, tal como ocurrió antes en la creación de Svāyambhuva».

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

Cuando se ocultó el crepúsculo unido al Kṛta-yuga y comenzó a fluir el curso llamado “Kāla”, entonces llegó el Tretā-yuga.

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

Cuando brotaron las hierbas medicinales, se puso en marcha la creación de las lluvias; se estableció la vārttā (agricultura y comercio) y los hombres volvieron a orientarse al gṛhastha-āśrama.

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

Establecieron, en su debido orden, la organización de varṇa y āśrama; y reuniendo los diversos implementos, ¿cómo fue puesto en marcha el yajña?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

Al oír esto, Sūta dijo: «Escucha, Śāṃśapāyana; te relataré cómo se inició el yajña al comienzo del Tretā-yuga».

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

En el antiguo surgimiento de la creación de Svāyambhuva, lo relataré en orden. Cuando el crepúsculo se ocultó, juntamente con la era del Kṛtayuga.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

Cuando comenzó el cómputo del tiempo y llegó entonces el Tretāyuga, nacieron las hierbas medicinales y se puso en marcha la creación de la lluvia.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

Cuando se estableció el sustento (agricultura y comercio) y los hombres se entregaron al esfuerzo del hogar, se ordenó el sistema de varṇa y āśrama, y se compilaron los mantras en conjunto.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

Tras aplicar aquellos mantras a las obras de este mundo y del otro, entonces el soberano Viśvabhug Indra puso en marcha el yajña.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

Con todos los dioses presentes y provisto de todos los preparativos, los grandes rishis acudieron a la vasta ceremonia del Aśvamedha que él extendía.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

Mientras se celebraba el yajña con animales de ofrenda consagrados, todos los reunidos hablaron; y, estando los ṛtvij atareados en sus deberes, la obra del sacrificio continuaba sin cesar.

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

Cuando todos los saṃpragītha y los cantos del Sāma resonaban con dulce entonación, los adhvaryu, ágiles y prestos, que circundaban el recinto, también estaban entregados a su oficio.

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

Y cuando los animales consagrados y los rebaños fueron atados, los bráhmanas, oficiantes del agnihotra, vertían las oblaciones en el fuego de las ofrendas (haviṣyāgni).

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

Entonces, en orden, fueron invocados todos los dioses que reciben su porción del yajña; y los dioses que presiden los sentidos también, en ese momento, se hicieron partícipes del sacrificio.

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

Entonces imploran a los dioses que se manifiestan en los kalpa y en otros tiempos; y en el momento del praiṣa, los adhvaryu y los grandes ṛṣi se alzaron, en verdad, con plena diligencia.

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

Los grandes rishis, al ver entonces a aquellas manadas de animales afligidos, se reunieron y preguntaron a Indra: “¿Qué rito de yajña es éste que tú sigues?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

¡Oh excelso entre los dioses! Por ansiar un dharma de violencia, este adharma se ha hecho poderoso; por ello, en tu yajña ocurre también la matanza de animales.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

Este adharma ha sido emprendido mediante la violencia contra los animales para destruir el dharma; esto no es dharma, es adharma: la violencia no se llama dharma.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

Si deseas realizar el yajña, hazlo conforme al Āgama: con un yajña visto por la norma, sustentado en el dharma y sin desviación.

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

¡Oh el mejor de los dioses! (Realiza el yajña) con semillas de yajña en las que no haya violencia; que, aun guardadas hasta tres años, no lleguen a brotar.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

Oh sapientísimo, este dharma fue establecido antaño por Virañci (Brahmā); así también los rishis que contemplan la verdad lo declararon a Indra, señor del mundo.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

Entonces surgió una gran disputa entre Indra y los grandes rishis: se decía cuáles, entre los seres móviles y los inmóviles, debían ser ofrecidos en el sacrificio.

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

Los grandes rishis, fatigados por la disputa, asentaron la verdad; tras concertar palabras con Indra, preguntaron a Vasu, el que se mueve por el cielo.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

Oh rey de gran sabiduría, ¿cómo contemplaste el rito del yajña en el episodio de Auttānapāda? Señor, dínoslo y disipa nuestra duda.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

Al oír sus palabras, Vasu ponderó fuerzas y flaquezas; recordando los Vedas y los śāstras, expuso la esencia del yajña.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

El rey dijo: «Debe celebrarse el yajña tal como ha sido enseñado según el rito. Mi sacrificio ha de ofrecerse con animales, con sustancias puras, y también con semillas y frutos».

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

Según mis darśana y āgama, la naturaleza del yajña incluye himsā; pues aquí los mantras de las deidades han sido declarados por los grandes ṛṣi como portadores del signo de la violencia ritual.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

Apoyándome en la autoridad de las doctrinas como la de Tāraka y otras, forjadas por una larga ascesis, he dicho esto; por tanto, debéis aceptarlo como digno de ser alcanzado.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

Oh dvija: si la prueba son precisamente esas palabras de los mantras, que el yajña proceda de ese modo; de lo contrario, vuestra declaración será falsa.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

Tras responder así, aquellos ascetas de alma recogida, ricos en tapas, al ver que aquello era inevitable, refrenaron la palabra y guardaron silencio.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

Apenas dichas esas palabras, el rey entró en Rasātala; hecho un Vasu que camina hacia lo alto, se volvió morador de Rasātala.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

Por aquella palabra se volvió habitante del fondo de la tierra; el rey Vasu, que disipaba dudas sobre el dharma, cayó a una suerte inferior.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

Por eso, en la duda, no debe hablar uno solo—ni siquiera el muy sabio—con certeza; el curso del dharma, de muchas puertas, es sutil y de largo alcance.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

Por ello, sin ampararse en los dioses y los rishis—salvo Svāyambhuva Manu—nadie puede declarar el dharma con certeza.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

Por eso los Maharsis proclamaron la ahimsa como la puerta del dharma; miríadas de rishis, por su propia ascesis, alcanzaron el cielo.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

Por eso los grandes rishis no ensalzan la dádiva ni el yajña; los ricos en austeridad alaban la vida de uñcha, raíces, frutos y hierbas, y el cuenco de agua pura.

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

Al ofrecer todo esto, los que tienen medios quedan establecidos en el mundo del cielo; no dañar, no codiciar, austeridad, compasión por los seres y dominio de sí: tales son sus virtudes.

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

Brahmacarya, verdad, compasión, perdón y firmeza: ésta es la raíz, difícil de alcanzar, del Dharma eterno.

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

Se oye, en verdad, que hubo brahmanes, kṣatriyas y otros sin mancha, perfeccionados por la ascesis: Priyavrata, Uttānapāda, Dhruva, Medhātithi y Vasu.

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

Asimismo, Sudhāmā, Virajā, Śaṅkha y Pāṇḍyaja; y también los reyes Prājīnabarhi, Parjanya, Havirdhāna y otros, son mencionados como perfeccionados por la ascesis.

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

Estos y muchos otros, por sus propias austeridades, alcanzaron el cielo. Son rajarishis de gran poder, cuya fama permanece firmemente establecida.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

Por eso, la austeridad supera al sacrificio, pues es la causa de todo. Antaño, Brahmā creó este universo entero mediante la austeridad.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

Por ello, ese sacrificio no alcanza a la austeridad; se recuerda que esto tiene su raíz en la austeridad. El sacrificio es de ofrendas y mantras; la austeridad, en cambio, es de ayuno.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

Por el sacrificio se alcanza a los dioses; por la austeridad, el estado de Vairāja. Pero por la renuncia y el desapego se obtiene la obra brahmánica: la victoria sobre la prakṛti.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

Por el conocimiento se alcanza el Kaivalya; se recuerdan estas cinco vías. Así surgió una gran controversia acerca del establecimiento del sacrificio.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

En el antiguo manvantara de Svayambhuva, de dioses y rishis, los sabios lo vieron abatido por la fuerza del Dharma.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

Desoyendo las palabras de Vasu, todos se marcharon tal como habían venido. Cuando las huestes de munis se retiraron, los dioses concluyeron el yajña.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

Así fue el establecimiento del yajña en el manvantara de Svayambhuva. Desde entonces, este yajña ha continuado, transformándose con las eras (yugas).