Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la parte primera proclamada por Vāyu, en el primer prakriyāpāda, el segundo capítulo llamado “Relato de Naimiṣa”. Sūta dijo: Escuchad su historia divina, que disuelve todo pecado; la que yo narro es maravillosa, rica en sentidos y conforme a la Śruti.

Verse 2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

Quien la conserve cada día o la escuche repetidas veces, sostiene su linaje y es honrado en el mundo celestial.

Verse 3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

“Viśvatārā” y esos cinco asuntos, tal como ocurrieron y tal como fueron oídos, se cantan aquí para comprensión y para acrecentar la gloria de los antiguos.

Verse 4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

Este kīrtana es bendito, otorga fama, prolonga la vida, concede el cielo y destruye a los enemigos; es el canto de todos los actos meritorios de gloria perdurable.

Verse 5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

De Él se dispone plenamente este kalpa; siendo puro, manifiesta la pureza. A ese Hiraṇyagarbha, al Puruṣa y al Señor Īśvara, mi reverencia.

Verse 6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

Habiendo rendido homenaje a Brahmā, el No Nacido, el Primero y el Supremo, creador de las criaturas y sostén del orden del mundo, al Svayambhū, (prosigo).

Verse 7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

Aquello que va desde el Mahat-tattva hasta el término llamado Viśeṣa (tanmātra/bhūta), con múltiples formas y signos; cognoscible por cinco pramāṇas, desplegado en seis ámbitos y sostenido por el Puruṣa.

Verse 8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

Ahora expondré, en orden, la creación suprema de los seres y elementos. La causa no manifestada (avyakta) es eterna y posee la naturaleza de lo existente y lo no existente.

Verse 9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

Los contempladores de la verdad lo llaman ‘Pradhāna’ y ‘Prakṛti’: carente de olor, forma y sabor, y libre de sonido y tacto.

Verse 10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

Él es la matriz del mundo, el Mahābhūta, el Brahman supremo y eterno; la forma-sustento de todos los seres—en verdad permanecía no manifestado.

Verse 11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

Ese Brahman es sin comienzo ni fin, no nacido, sutil, de tres guṇas, causa de emanación y disolución; incomparable, incognoscible, más allá de lo existente y lo no existente.

Verse 12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

Por su propio Ser, todo esto estaba impregnado de tinieblas (tamas); cuando los guṇas estaban en equilibrio, nada resplandecía entonces—todo era tamas.

Verse 13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

En el tiempo de la creación, en ese Pradhāna presidido por el Kṣetrajña, cuando el estado de los guṇas comenzó a resplandecer, surgió el Mahatattva.

Verse 14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

Él, siendo sutil, al comienzo fue el Mahat, velado por lo Inmanifestado; al inicio, por el predominio de sattva, hace brillar únicamente la esencia de sattva.

Verse 15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

Del sattva debe conocerse el Mahat; sólo Él es recordado como su causa. Surgió el Mahat como mero signo (liṅga), sostenido por el Conocedor del Campo (Kṣetrajña).

Verse 16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

Saṅkalpa y adhyavasāya: así se recuerdan sus dos modos de obrar. Movido por el anhelo de crear, realiza la Gran Creación (mahā-sṛṣṭi).

Verse 17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

Dharma y los demás principios, junto con los bhūta, son causas del sentido de los tattva del mundo. La mente reposa en el Brahman Mahātmā; y del Señor (Īśvara) procede también la manifestación de la mala comprensión.

Verse 18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

La unión de la sabiduría (prajñā-saṃdhi) lo es todo, extendida por los rayos de los ámbitos del Sāṃkhya. El Omnipresente (Vibhu) contempla a todos los seres; por eso el fruto de toda acción y esfuerzo proviene de Él.

Verse 19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

Aquel que goza, protege y distingue el sí mismo: su movimiento es llamado ‘mente’; pues reúne los tattva y es grande por su medida.

Verse 20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

Entre los demás tattva de los guṇa, éste es recordado como un cuerpo sutil, semejante al Mahat; comprende lo que posee distinción y también reconoce la división.

Verse 21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

Por su vínculo con el goce se le llama Puruṣa, y por ello mismo se le recuerda como Sat; por su grandeza, por su poder de acrecentar y por ser sostén de todos los estados del ser.

Verse 22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

Porque hace crecer los estados del ser, por eso se le denomina Brahmā; y porque, con su gracia, colma todos los cuerpos.

Verse 23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

Aquí el Puruṣa comprende todos los estados del ser, cada uno por separado; y en él mismo, desde antiguo, quedó plenamente dispuesto el conjunto de acción y de instrumentos de Brahmā.

Verse 24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

Oh Diosa, yo permanezco en estado natural; el Kṣetrajña, equiparable a Brahman, es el primer ser corpóreo, llamado antiguamente ‘Puruṣa’.

Verse 25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

Él es el creador primordial de los seres, el que se manifestó al comienzo mismo de Brahmā.

Verse 26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

Ese Hiraṇyagarbha se manifestó en este huevo cósmico como el de cuatro rostros; en la creación y recreación es el Kṣetrajña, igual a Brahman.

Verse 27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

Ellos preguntan junto con los sentidos y, en el pratyāhāra, también abandonan; en las junturas de la reabsorción vuelven a asumir cuerpos una y otra vez.

Verse 28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

El Meru, hecho de oro, para el gran Ser que lo alza: que aun el agua del hoyo con sus burbujas sea llevada; y que los cinco elementos retornen a la pañcatā.

Verse 29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

En el Huevo cósmico (Brahmāṇḍa) donde están firmemente establecidos estos siete mundos, allí mismo la Tierra permanece con sus siete continentes-islas y sus siete océanos.

Verse 30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

Con montañas inmensas y ríos por millares, estos mundos se hallan dentro de ese Huevo; este universo es el mundo interior.

Verse 31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

La Luna y el Sol con las constelaciones, y su conjunto junto con el viento—cuanto hay de loka y de aloka, todo está asentado en ese Huevo.

Verse 32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

El elemento agua está envuelto por fuera por el fuego diez veces mayor; y el fuego, a su vez, está envuelto por fuera por el viento diez veces mayor.

Verse 33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

El viento está envuelto por fuera por el nabhas (éter/cielo) diez veces mayor; y el éter, del mismo modo, queda totalmente cubierto por fuera por los envoltorios de los elementos (bhūtādi).

Verse 34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

El gran principio Bhūtādi queda velado por Mahat y por Pradhāna; con estos siete envoltorios de la Prakṛti, el huevo del universo está cercado.

Verse 35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

Por voluntad y movimiento, las Prakṛti permanecen en mutua contienda; en el tiempo de la emanación, se afirman y se devoran unas a otras.

Verse 36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

Así se sostienen mutuamente; en la relación de soporte y sostenido, esas transformaciones moran en los principios sujetos a cambio.

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

Lo no manifestado es llamado ‘Kṣetra’, y Brahman es llamado ‘Kṣetrajña’; así, esta creación natural queda presidida por el Conocedor del Campo.

Verse 38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

La primera manifestación surgió antes de la inteligencia, como un relámpago; quien conoce en verdad este nacimiento de Hiraṇyagarbha, será longevo, célebre, bendito y sabio—sin duda.