Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la primera parte proclamada por Vāyu, en el segundo Anuṣaṅga-pāda, en el rito de śrāddha de Amāvasyā, el capítulo vigésimo octavo llamado “Pitṛvicaya”. Dijo el ṛṣi: Los caturyuga que existieron antes en el manvantara de Svāyambhuva—deseo oír en detalle su origen y su verdad esencial.

Verse 2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

Dijo Sūta: Lo que antes expuse al hilo del relato sobre la tierra y demás cosas—eso mismo es su caturyuga; ahora lo declararé, escuchad con atención.

Verse 3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

Aquí expondré, conforme a la medida del número y con plena amplitud, el yuga, sus divisiones y también el dharma propio de cada yuga.

Verse 4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

También la porción de la sandhyā del yuga y el enlace (sandhāna) del yuga; estas seis, llamadas ‘ṣaṭ-prakāśa’, las declararé conforme a la verdad.

Verse 5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

Con la medida común se establece el año humano; con ese año como cómputo, aquí expondré el caturyuga. Y el ‘laghvakṣara’ has de saber que es igual al tiempo de un nimeṣa.

Verse 6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

Quince nimeṣa forman una kāṣṭhā; treinta kāṣṭhā se cuentan como una kalā; treinta kalā constituyen un muhūrta; y con treinta muhūrta se forman, iguales, la noche y el día.

Verse 7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

El Sol es quien divide, para los hombres, el día y la noche en el orden mundano.

Verse 8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

Allí, el día se dispone para el esfuerzo de las obras (karma) y la noche para el sueño. En el ámbito de los Pitṛs, noche y día constituyen un mes; y de nuevo se establece su división.

Verse 9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

Para ellos, la quincena oscura (kṛṣṇa-pakṣa) es como el día, y la quincena luminosa (śukla-pakṣa) como la noche de los sueños. Treinta meses humanos se recuerdan como un mes de los Pitṛs.

Verse 10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

Trescientos meses y sesenta más —en total 360 meses—, según el cómputo humano, se entiende como un año de los Pitṛs.

Verse 11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

Cien años según la medida humana, aquí se cuentan como tres años de los Pitṛs.

Verse 12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

En el cómputo de los Pitṛs se mencionan diez meses y meses adicionales; y el tiempo llamado ‘humano’, conocido, se entiende únicamente según la medida mundana.

Verse 13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

En las escrituras queda establecido con certeza este divino día y noche. Según esa noche y ese día divinos, se determina de nuevo la división de los años.

Verse 14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

Allí, el día se llama Uttarāyaṇa y la noche Dakṣiṇāyaṇa. Y de esos días y noches divinos se expone de nuevo el cómputo.

Verse 15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

Treinta años se recuerdan como un mes divino. Sabe que cien años humanos equivalen a tres meses divinos.

Verse 16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

Así, diez (días) divinos: tal es la norma divina recordada. Y trescientos sesenta años humanos se proclaman como un año divino (saṃvatsara).

Verse 17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

Según la medida, tres mil años humanos, y además otros treinta años, se consideran el año de los Saptarṣi.

Verse 18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

Nueve mil años humanos, y además otros noventa años: eso se recuerda como el ‘saṃvatsara Dhruva’.

Verse 19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

Veintiséis mil años humanos; y cien años deben conocerse como medida divina: tal es el orden sagrado recordado.

Verse 20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

En años humanos, se dice que son exactamente tres niyuta, es decir, trescientos mil años.

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

Según el cómputo, se cuentan sesenta mil; y los conocedores de la numeración dicen que son mil años divinos.

Verse 22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

Así lo cantaron aquí los ṛṣi con la cuenta divina; y con esa misma medida celestial se dispuso el cómputo de los yuga.

Verse 23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

En Bharata-varsha, los sabios poetas proclamaron cuatro yugas: Krita, Treta, Dvapara y Kali; ese es el cuádruple ciclo.

Verse 24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

Primero se llama Yuga Krita; después se establece Treta; luego vienen Dvapara y Kali: así se conciben estos yugas.

Verse 25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

Se dice que el Yuga Krita dura cuatro mil años; su crepúsculo (sandhyā) es de cien años, y el sandhyāṃśa es igual al sandhyā.

Verse 26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

En los otros tres yugas también, con sus sandhyā y sandhyāṃśa, rigen miles y centenas según una misma regla.

Verse 27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

En orden, el Yuga Treta es de tres mil años y el Yuga Dvapara de dos mil; sus sandhyā son de trescientos y doscientos años, y los sandhyāṃśa son iguales.

Verse 28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

Los más excelsos brahmanes dicen que el Kali‑yuga dura mil años. Su crepúsculo es de cien años, y la porción crepuscular es igual al crepúsculo mismo.

Verse 29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

La cuenta de esos yugas se proclama como doce mil. Kṛta, Tretā, Dvāpara y Kali: estos cuatro forman el cuaternario de las eras.

Verse 30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

Aquí los años se consideran según la medida humana. Ahora expondré los años del Kṛta‑yuga; escuchad y comprended bien.

Verse 31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

En los centenares de millares se dice que el número es catorce; y cuarenta mil, junto con otros años, constituyen el Kṛta‑yuga.

Verse 32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

Asimismo, diez cientos de mil años y ochenta mil años: tal es la duración del Tretā‑yuga.

Verse 33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

Según el cómputo de años humanos, el tiempo del Dvāpara-yuga se declara de siete niyutas y veinte mil años.

Verse 34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

Asimismo, el tiempo del Kali-yuga se recuerda como de trescientos mil años y sesenta mil años, en total 360.000.

Verse 35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

Así, el tiempo del caturyuga se recuerda junto con las sandhyā y los sandhyāṃśa del Kṛta y los demás yuga; y la medida de los yuga es de dieciséis niyutas, íntegra.

Verse 36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

Aquí, según el cómputo, son cuarenta y tres niyutas y veinte mil años; eso es el sandhyāṃśa del caturyuga.

Verse 37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

Así, la cantidad de caturyugas que incluyen el Kṛta, el Tretā y los demás, superior a setenta y uno, se denomina un Manvantara.

Verse 38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

Conoce la cuenta del Manvantara según la medida de los años; en cómputo humano se proclama como treinta crores de años.

Verse 39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

Además, se añaden sesenta y siete niyutas y veinte mil; tal es este tiempo, sin resto adicional.

Verse 40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

Ésta es la cifra del Manvantara recordada por los dvijas sabios; este tiempo del Manvantara también se canta junto con los yugas.

Verse 41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

El Kṛta-yuga primordial está unido a cuatro mil; ahora expondré también lo restante: Tretā, Dvāpara y Kali.

Verse 42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

No es posible expresar el sentido de dos maneras en un mismo instante; por eso, lo que ha llegado en orden no te lo he dicho como un par de yugas a la vez.

Verse 43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

Por el relato del linaje de los rishis, con el ánimo conmovido, aquí, al comienzo del Treta Yuga, se menciona a Manu y a los Siete Rishis que allí estaban.

Verse 44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

Sus dharmas, tanto śrauta como smārta, fueron impulsados por Brahmā: el vínculo del hogar y del agnihotra, junto con las saṃhitās del Ṛg, Yajus y Sāma.

Verse 45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

Así, los Siete Rishis proclamaron el dharma śrauta con tales rasgos; y también el dharma smārta, transmitido por la tradición y marcado por el ācāra (la recta conducta).

Verse 46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

Manu Svāyambhuva proclamó el dharma unido al ācāra de varṇa y āśrama: por la verdad, el brahmacarya, la śruti (los Vedas) y la austeridad (tapas).

Verse 47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

Según su tapas ardiente y el comienzo conforme a la vía de los rishis, así también, en el inicio del Treta Yuga, para los Siete Rishis y para Manu (se estableció del mismo modo).

Verse 48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

Sus mantras no fueron compuestos de antemano por la mente ni precedidos por acción alguna; se manifestaron mediante señales como las estrellas y otros indicios.

Verse 49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

En el kalpa primordial, las siddhis de los dioses surgieron por sí mismas; y cuando la fuerza vital menguaba, también se ponían en marcha otras siddhis.

Verse 50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

Los mantras que existieron en miles de kalpas ya transcurridos, esos mismos mantras volvieron a presentarse en su inspiración interior.

Verse 51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

Los Ṛc, los Yajus, los Sāman y los mantras del Atharva fueron proclamados por los Siete Ṛṣis; y Manu enunció el dharma smārta.

Verse 52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

Al comienzo del Tretā, los Vedas eran solo saṃhitās, meros puentes del dharma; por el acortamiento de la vida, en el Dvāpara habrán de subsistir (ya divididos).

Verse 53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

Los rishis, mediante la austeridad, estudian los Vedas en el Dvāpara y en los demás yugas. El Svayambhū, tesoro sin comienzo, creó primero a los rishis divinos.

Verse 54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

Las enseñanzas védicas, con dharma, votos y Vedāṅgas, se practican en cada yuga conforme a la ley sagrada. Aunque el sentido es el mismo, se transforman según la era.

Verse 55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

Los kṣatriya realizan el yajña de inicio (ārambha-yajña), y los vaiśya el yajña de oblaciones (havir-yajña). Los śūdra se consagran al yajña del servicio (paricāra-yajña), y los mejores dvija al yajña del japa.

Verse 56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

Entonces, en el Tretā-yuga, los varṇa protegidos por el dharma se regocijaban: diligentes en los ritos, fecundos en descendencia, prósperos y dichosos.

Verse 57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

Los kṣatriya siguen a los brāhmaṇa; los vaiśya siguen a los kṣatriya. Los śūdra siguen a los vaiśya: todos, mutuamente, guardan la observancia debida.

Verse 58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

Sus inclinaciones eran auspiciosas; así también el dharma de varṇa y āśrama—por el propósito de la mente, por la palabra pronunciada y por el propio karma.

Verse 59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

En el Tretāyuga se hizo célebre incluso el inicio de acciones sin fruto; crecieron la longevidad, la inteligencia, la fuerza, la belleza, la salud y la conducta conforme al dharma.

Verse 60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

¡Oh Bhava! En el Tretāyuga todo esto era común a todos; entonces Brahmā estableció para ellos el orden de varṇa y āśrama.

Verse 61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

Luego aquellas gentes, por engaño y confusión, no guardaron esos dharmas; por sus mutuas discordias, acudieron de nuevo a Manu.

Verse 62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

Entonces Svāyaṃbhuva Prajāpati, al ver la realidad tal cual es, meditó en Śatarūpā y engendró dos hijos varones.

Verse 63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

Priyavrata y Uttanapada fueron tenidos por los dos primeros reyes; desde entonces surgieron los monarcas portadores del daṇḍa, el cetro del dharma.

Verse 64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

Por deleitar a los súbditos, aquellos reyes llegaron a ser llamados nṛpa; y reprimieron incluso los pecados ocultos que otros soberanos no podían contener.

Verse 65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

Para ellos, Yama Vaivasvata fue recordado como Dharmaraja, el Juez; y en la era de Tretā se proclamó también la división de los varṇa.

Verse 66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

Entonces los ṛṣi, hijos de Brahmā, reunieron los mantras; y en ese mismo tiempo los dioses pusieron en marcha los yajñas, los sacrificios sagrados.

Verse 67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

Con lo obtenido por Yama y Śukra, provistos de todos los medios, junto con Viśvabhuja y con el poderosísimo Devendra (se unieron).

Verse 68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

En el Manvantara de Svāyambhuva, los dioses establecieron antaño el yajña; en la era Tretā, la verdad, la recitación sagrada, la austeridad y la dádiva se llaman dharma.

Verse 69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

Entonces, al término de mil ciclos de dharma, se establece el dharma de la no‑violencia; y nacen héroes longevos y de gran fuerza.

Verse 70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

Dejan a un lado el bastón del castigo; son afortunados, firmes en el dharma y proclamadores de Brahman; de ojos largos como hoja de loto, pecho ancho y cuerpo bien formado.

Verse 71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

Son intrépidos como le león, de gran temple, con andar de elefante en celo; portan grandes arcos y, en la era Tretā, son cakravartines, soberanos universales.

Verse 72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

Son completos en todos los signos auspiciosos, de medida ‘nyagrodha‑parimaṇḍala’ (como el contorno del baniano); se recuerda que ambos brazos son ‘nyagrodha’, y también un vyāma recibe el nombre de ‘nyagrodha’.

Verse 73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

Aquello cuyo ancho y altura por encima del cuerpo son iguales, y cuya altura y circunferencia también se corresponden, debe conocerse como el ‘maṇḍala del nyagrodha’.

Verse 74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

La rueda, el carro, la joya, la esposa, el tesoro, el caballo y el elefante: estos siete son los ratnas de todos los cakravartin.

Verse 75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

La rueda, el carro, la joya, la espada, como quinto el ratna del escudo, el estandarte (ketu) y el tesoro: estos siete se dicen inanimados.

Verse 76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

La esposa, el purohita, el general, el artesano del carro, el ministro, el caballo y el elefante joven (kalabha): estos siete se celebran como seres vivientes.

Verse 77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

Estos ratnas divinos están plenamente realizados para los grandes seres; para todos los cakravartin se consideran catorce disposiciones que deben cumplirse.

Verse 78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

De una porción de Viṣṇu nacen en la tierra los reyes cakravartin; en todos los manvantaras, pasados y venideros, así acontece aquí.

Verse 79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

Cuanto aquí es pasado y futuro, y cuanto es presente, todo ello allí, en la era Tretā, nace como cakravartin.

Verse 80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

Para esos reyes guardianes de la tierra, aquí se dan estos bienes auspiciosos; cuatro maravillas: fuerza, dharma, dicha y riqueza.

Verse 81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

Sin oponerse entre sí, los reyes alcanzan todo a la vez: artha, dharma, kāma, fama y victoria.

Verse 82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

Por su aiśvarya—siddhis como aṇimā y otras—y por su poder soberano, y también por el saber de la śruti y la austeridad, en verdad superan incluso a los munis.

Verse 83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

Por la fuerza y la austeridad nacen dioses, dánavas y humanos, junto con signos sobrehumanos asentados en el cuerpo.

Verse 84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

Su cabellera es lustrosa, la frente elevada y la lengua purificadora; labios y ojos de brillo cobrizo, el signo Śrīvatsa en el pecho y vello abundante en el cuerpo.

Verse 85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

Sus brazos llegan a las rodillas, sus manos son de tono cobrizo y su cintura es esbelta; su pecho es amplio como el banyán, sus hombros como los de un león, y posee gran vigor.

Verse 86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

Su andar es como el del elefante soberano y su mandíbula es grande; en los pies lleva los signos del cakra y del pez, y en las manos los del caracol (śaṅkha) y el loto (padma).

Verse 87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

Esos reyes sin vejez reinan ochenta y cinco mil años; y de los cakravartines se mencionan cuatro movimientos ‘sin impedimento’.

Verse 88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

En el firmamento, en el océano, en el Pātāla y en las montañas, se dice que el dharma en el yuga Tretā es: sacrificio (yajña), dádiva, austeridad y verdad.

Verse 89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

Entonces el dharma se pone en marcha según la división de varṇa y āśrama; y para establecer los límites del orden, también se instaura la daṇḍanīti, la norma del castigo.

Verse 90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

Entonces todos los seres están robustos y bien nutridos, sin enfermedad y de mente plena; y en el orden del yuga Tretā, el Veda es uno, pero se recuerda como de cuatro ‘patas’ (cuatro partes).

Verse 91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

En aquel tiempo los humanos viven tres mil años; y, rodeados de hijos y nietos, mueren gradualmente, según el orden del tiempo.

Verse 92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

Este es el dharma del yuga Tretā; comprende ahora la “Tretā-saṃdhyā”, el tiempo de transición. La transición de las naturalezas del Tretā avanza con un solo ‘pie’; y ese ‘pie del crepúsculo’ permanece como una porción (aṃśa).