Adhyaya 26

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः / श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la primera parte, en el segundo Anuṣaṅga-pāda, el capítulo vigésimo quinto, llamado “Relato del origen del nombre Nīlakaṇṭha”. Los ṛṣis dijeron: Deseamos oír plenamente la grandeza y el señorío del magnánimo Mahādeva, y la amplia exposición de sus atributos de soberanía divina.

Verse 2

सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् / बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा

Sūta dijo: Antaño, en la victoria sobre los tres mundos, Viṣṇu realizó una acción excelsa; en tiempos antiguos ató a Bali, de gran valentía, señor de los tres mundos.

Verse 3

प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ / अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्

Cuando los daityas fueron aniquilados y Śacīpati Indra se regocijó, entonces todos los dioses fueron a contemplar al Señor eterno.

Verse 4

यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः / सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः

Allí donde el Ser de forma universal mora junto al Océano de Leche, allí están los Siddhas, los Brahmarishis, los Yakshas y las huestes de Gandharvas y Apsaras.

Verse 5

नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः / अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्

Los Nagas, los Devarishis, todos los ríos y montañas se acercan al gran Ser, al Purusha Hari, y lo alaban.

Verse 6

त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो / त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्

¡Oh Señor! Tú eres el Sustentador y el Hacedor; Tú creas los mundos. Por tu gracia, el triple universo imperecedero ha alcanzado el bienaventurado bienestar.

Verse 7

असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया / एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः

Has vencido a todos los asuras y también has atado a Bali; así fue alabado Vishnu por los dioses, los Siddhas y los grandes rishis.

Verse 8

प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः / श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः

Entonces el Purushottama respondió a todos los dioses: “Oh excelentísimos entre los suras, escuchad; voy a declarar la causa.”

Verse 9

यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः / येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया

Aquel que es el creador de todos los seres es el Señor: el Tiempo y el hacedor del Tiempo; por Él, yo, junto con Brahmā, creé los mundos mediante la māyā.

Verse 10

तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः / पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया

Por su sola gracia, al principio alcancé la perfección; antaño, cuando en la oscuridad no manifestada los tres mundos fueron devorados por mí.

Verse 11

उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्

Entonces, entre los seres contenidos en el vientre, yo solo yacía; y me volví de mil cabezas, de mil ojos y de mil pies.

Verse 12

शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि / एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्

Yo, con la concha, el disco y la maza en mis manos, yacía en las aguas puras; en ese intervalo, desde lejos contemplo al de resplandor inconmensurable.

Verse 13

शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा / चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्

Ardía con su propio fulgor, resplandeciente como cien soles; de cuatro rostros, gran yogui, el Purusha de brillo dorado.

Verse 14

कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् / निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः

A aquel dios que vestía piel de antílope negro y estaba adornado con el kamandalu, el Purushottama lo alcanzó en un solo parpadeo.

Verse 15

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः / कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो

Entonces Brahmā, venerado por todos los mundos, me dijo: “Oh Vibhu, ¿quién eres tú, de dónde vienes y por qué permaneces aquí? Dímelo.”

Verse 16

अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्

Él dijo: “Yo soy el hacedor de los mundos, el Svayambhū, el de rostro hacia todas las direcciones.” Al decir Brahmā esto, entonces le respondí.

Verse 17

अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः / एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ

“Yo soy, en verdad, el hacedor de los mundos, y también su destructor una y otra vez.” Así conversaban ambos, deseosos de vencer el uno al otro.

Verse 18

उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् / ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः

Volviéndose hacia el norte, vieron una llama erguida e inmóvil. Al contemplar aquella llama, los dos sin mancha quedaron llenos de asombro.

Verse 19

तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली / वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्

Con esplendor y vigor, juntando las manos, rindieron homenaje a la Luz de Śarva. Entonces aquella llama fue creciendo, sumamente y de modo supremo maravillosa.

Verse 20

अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ / दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्

Brahmā y yo corrimos presurosos hacia aquella llama. Aquel círculo de fuego, atravesando cielo y tierra, permanecía erguido.

Verse 21

तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् / प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्

En medio de aquella llama vimos un resplandor inmenso: un Liṅga no manifiesto, de apenas un palmo, pero de fulgor supremo.

Verse 22

न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् / अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः

En su interior no había oro, ni roca, ni plata. Era indescriptible e inconcebible: una y otra vez, a la vez visible e invisible.

Verse 23

ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् / महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा

Aquel prodigio, colmado de millares de guirnaldas de llamas, era asombro supremo y maravilla sin par; unido a un gran fulgor, crecía con intensidad.

Verse 24

ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् / घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी

Aquel ser, cubierto por guirnaldas de llamas, era terror para todos los seres; de forma sumamente terrible, parecía hendir la oscuridad y partir cielo y tierra.

Verse 25

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै / अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः

Entonces Brahmā me dijo: «Desciende pronto y conoce el extremo de ese Liṅga del gran Ser».

Verse 26

अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते / तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि

«Yo subiré hasta que se vea su extremo». Hecho el pacto, partimos: uno hacia arriba y otro hacia abajo.

Verse 27

ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः / न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्

Luego descendí de nuevo durante mil años; pero no vi su término, y entonces me invadió el temor.

Verse 28

तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् / समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि

Así también Brahmā ascendió, mas no halló el fin de aquello. Se reunió conmigo allí mismo, en aquel gran resplandor.

Verse 29

ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः / मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ

Entonces, ante la grandeza de aquel Mahātman, ambos quedamos sobrecogidos de asombro y temor. Por su māyā fuimos hechizados y permanecimos como sin conciencia.

Verse 30

ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् / प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्

Luego, absortos allí en la contemplación, vimos al Señor de rostro en todas direcciones: origen y disolución de los mundos, Soberano imperecedero.

Verse 31

प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने / महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे / अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे

Inclinándonos con las manos juntas, rendimos homenaje a Śarva, el portador del tridente: de voz de Mahābhairava, de forma terrible y colmillos; al Inmanifestado y al Grande le ofrecimos reverencia.

Verse 32

नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् / नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित

¡Salve a Ti, oh Deva, Señor de los dioses de los mundos! ¡Salve a Ti, oh Mahātman, Señor de los bhūtas! ¡Salve a Ti, yogui siddha eterno! ¡Salve a Ti, fundamento de todo el universo!

Verse 33

परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् / ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः

¡Oh Parameṣṭhī! Tú eres el Brahman supremo, el Imperecedero y la morada más alta. Tú eres Jyeṣṭha y Vāmadeva; eres Rudra, Skanda, Śiva, el Señor.

Verse 34

त्वं य५स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः / स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्

Tú eres el yajña, tú eres el vaṣaṭkāra; oh vencedor, tú eres el Oṃkāra. Tú eres el clamor “svāhā”, el saludo reverente y la consagración de todas las obras.

Verse 35

स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा / वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः

Tú eres el svadhā-kāra y el yajña; tú eres los votos y las disciplinas. Los Vedas, los mundos y los dioses: en todo sentido, tú eres el mismo Bhagavān.

Verse 36

आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः / भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः

Tú eres el sonido del ākāśa; eres el origen y la disolución de los seres. En la tierra eres fragancia, en las aguas eres sabor, y como fulgor eres forma, oh Maheśvara.

Verse 37

वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा

Oh Deveśa, tú eres el tacto del viento; y asimismo eres el cuerpo resplandeciente de Candra, la luna.

Verse 38

बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च

Oh Señor de los dioses: en la buddhi mora el conocimiento, y él mismo es la semilla de la Prakṛti.

Verse 39

संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः / त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो

Oh Señor: Tú eres el destructor de todos los mundos, el Tiempo hecho muerte, Antaka; Tú sostienes los tres mundos y Tú mismo los creas.

Verse 40

पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै / दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः

Con Tu rostro del oriente, en verdad manifiestas la dignidad de Indra; con Tu rostro del sur, de nuevo recoges los mundos en la disolución.

Verse 41

पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः / उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः

Con Tu rostro de occidente, moras en la sede de Varuṇa, sin duda; con Tu rostro del norte, oh el más excelso de los dioses, Tú eres Soma.

Verse 42

एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः

Oh Deva, siendo Uno te manifiestas en muchos modos; de Ti proceden el surgir y el disolverse de los mundos. Ādityas, Vasus, Rudras, Maruts y Aśvins: todos eres Tú.

Verse 43

साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः / वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः

Allí están los Sādhya, los Vidyādhara, los Nāga y los Cāraṇa, ricos en austeridad; y también los Vālakhilya, grandes almas, los siddha del tapas y los de voto puro.

Verse 44

त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः / उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च

¡Oh Señor de los Devas! De ti nacieron también otras potencias de voto firme: Umā, Sītā, Sinīvālī, Kuhū y asimismo Gāyatrī.

Verse 45

लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा / तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती / त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च

¡Oh Deveśa! De ti nacieron Lakṣmī, Kīrti, Dhṛti, Medhā, Lajjā, Kānti, Vapu y Svadhā; Tuṣṭi, Puṣṭi, Kriyā y Sarasvatī, diosa de la palabra; y también Sandhyā y Rātri.

Verse 46

सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर / नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे

Salve a ti, de poder como miríadas de soles, resplandeciente como mil lunas. Salve a ti, portador del Vajra y del Pināka; salve a ti, oh Deva, vestido de oro.

Verse 47

नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे

Salve a ti, de miembros adornados con ceniza sagrada; salve a ti, destructor del cuerpo de Kāma. Salve a ti, oh Deva, Hiraṇyaretas (de semilla dorada); salve a ti, oh Deva, vestido de oro.

Verse 48

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र

¡Oh Deva, Hiraṇyayoni, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, Hiraṇyanābha, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, Hiraṇyaretas, a Ti reverencia! ¡Oh Tú, maravilloso con mil ojos, a Ti reverencia!

Verse 49

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने

¡Oh Deva de fulgor dorado, Hiraṇyavarṇa, a Ti reverencia! ¡Oh Deva de cabellos dorados, Hiraṇyakeśa, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, héroe dorado, Hiraṇyavīra, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, dador de oro, Hiraṇyadāyin, a Ti reverencia!

Verse 50

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद / नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ

¡Oh Deva, Hiraṇyanātha, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, Hiraṇyanāda, a Ti reverencia! ¡Oh Deva, Pinākapāṇi, que portas el arco Pināka, a Ti reverencia! ¡Oh Śaṅkara, Nīlakaṇṭha de garganta azul, a Ti reverencia!

Verse 51

एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः / देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः

Así, mientras era alabado, el Deva de los devas, de gran sabiduría, se manifestó: matriz del mundo, resplandeciente como diez millones de soles.

Verse 52

आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः / वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्

Entonces el Mahādeva, de gran fulgor y colmado de compasión, habló—como si con miles de millones de bocas devorara el firmamento.

Verse 53

कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः / नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः

De cuello como concha sagrada, bien formado, adornado con múltiples joyas; sus miembros resplandecían con diversas gemas, y llevaba muchas guirnaldas y ungüentos perfumados.

Verse 54

पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् / व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः

El Bhagaván que empuña el arco Pināka, venerado por los dioses, portador del tridente; lleva la serpiente como cordón sagrado y otorga a los suras la ausencia de temor.

Verse 55

दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः / मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्

Su estruendo era como el sonido del dundubhi, semejante al retumbar de la lluvia; entonces su risa desatada llenó por completo el universo.

Verse 56

तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः / अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ

Por aquel gran sonido, oh magnánimo, ambos quedamos sobrecogidos de temor. Entonces Mahādeva dijo: «Oh dos excelentísimos entre los suras, estoy complacido».

Verse 57

पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् / युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ

Contemplad mi gran yoga y despojaos de todo temor. Vosotros dos nacisteis de mis miembros desde antiguo; sois sanātana, eternos.

Verse 58

यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः / वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः

Mi brazo derecho es Brahmā, el Abuelo del mundo; y mi brazo izquierdo es Viṣṇu, eternamente invicto en las batallas.

Verse 59

प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् / ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः

Estoy plenamente complacido con vosotros dos; os concederé el don tal como lo deseáis. Entonces, con el corazón exultante, se postraron a los pies del Señor.

Verse 60

अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् / यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते / भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर

Dijeron al Gran Deva, que estaba vuelto hacia la gracia: “Si ha nacido tu complacencia y si has de conceder un don, oh Dios, Señor de los suras, que nuestra devoción hacia ti sea eterna.”

Verse 61

देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः

El Dios de los dioses dijo: «Así sea, oh afortunados; cread una descendencia abundante». Dicho esto, el Señor omnipotente se desvaneció allí mismo.

Verse 62

एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः / एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्

Este es el poder del sabio del que os he hablado; esto es, en verdad, el conocimiento supremo: lo no manifestado, llamado «Śiva».

Verse 63

एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ३नचक्षुषः / तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे / महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते

Esta realidad es sutil e inconcebible; la contemplan quienes tienen ojos de conocimiento. A ese Dios supremo entre los dioses ofrecemos reverencia. ¡Oh Mahādeva, sea para Ti nuestro saludo! ¡Oh Maheśvara, sea para Ti nuestra postración!

Verse 64

सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् / नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने

Dijo Sūta: Al oír esto, todos los dioses regresaron a sus moradas, ofreciendo reverencias a Śaṅkara, el magnánimo.

Verse 65

इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः / कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते

Quien recita este himno al Señor, el magnánimo, obtiene todos los deseos y queda liberado de los pecados.

Verse 66

एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना / महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् / एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्

Todo esto entonces no lo dijo Viṣṇu, el poderoso; por la gracia de Mahādeva lo proclamó el Brahman eterno. Así os he relatado por completo el poder de Maheśvara.