Adhyaya 12

Verse 1

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत

Ahora expondré a Agni con amplitud y en orden. Dijo Sūta: el Agni recordado como Abhimānī en el Manvantara de Svāyambhuva fue hijo mental de Brahmā; de él nació Svāhā.

Verse 2

पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

Agni es recordado con tres nombres: Pāvaka, Pavamāna y Śuci. El fuego nacido del frotamiento (nirmathya) se llama Pavamāna; el nacido del rayo se llama Pāvaka.

Verse 3

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः

Debe saberse que Śuci es Saurya, es decir, de naturaleza solar; los tres son hijos de Svāhā. El nacido del frotamiento es Pavamāna, y el que se recuerda como Śuci es el solar.

Verse 4

अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते

Abyoni y Vaidyuta: tales son sus moradas; y el hijo de Pavamana es llamado Kavyavahana, portador de las ofrendas para los Pitṛs.

Verse 5

पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः

Pāvaki, Saha-rakṣas y Havyavāha son hijos de Śuci. Para los dioses, Agni es Havyavāha; para los Pitṛs, es Kavyavahana.

Verse 6

सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु

Con los rākṣasas y los asuras, para esos tres linajes hay tres Agnis; y sus hijos y nietos suman, en verdad, cuarenta.

Verse 7

वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः

Ahora expondré su distribución, cada cual por su nombre. El Agni mundano llamado Viśrupta es el primer hijo de Brahmā.

Verse 8

ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्

El hijo de Brahmā, Dattāgni, es célebre con el nombre de Bharata. Su hijo Vaiśvānara llevó las ofrendas (havya) durante cien años.

Verse 9

संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः

El rishi Atharvan, llamado Pūrvamedhiti, reunió antaño el Fuego sagrado en Puṣkarodadhi. Ese mismo Atharva es el fuego mundano, recordado como Atharvan “Darpahā”, el que destruye la soberbia.

Verse 10

अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः

De Atharva nació Bhṛgu, y se le recuerda como el Agni Ātharvaṇa. Por ello, ese fuego mundano es tenido por Dadhyaṅ Ātharvaṇa.

Verse 11

आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्

El Pavamāna Ātharvaṇa es recordado por los poetas como ‘nirmathya’, el fuego nacido del frotamiento. Él es el Agni Gārhapatya; y se mencionan sus dos hijos.

Verse 12

शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते

Śaṃsya es recordado como la forma ‘vaniya’ de Agni, el Havyavāhana, portador de las ofrendas. El segundo hijo es llamado Śuka-Agni, el fuego que se conduce al frente en el yajña.

Verse 13

तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः

Asimismo, el Agni Śaṃsya tuvo dos hijos: Savya y Apasavya. Y Śaṃsya, el Havyavāhana, escogió a dieciséis ríos como sus consortes.

Verse 14

यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा

Aquel a quien los dvijas recuerdan como el deva que preside el Fuego Āhavanīya, mora también en los ríos Kaverī, Kṛṣṇaveṇā, Narmadā y Yamunā.

Verse 15

गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा

Asimismo, mora en los ríos Godāvarī, Vitastā, Candrabhāgā, Irāvatī, Vipāśā, Kauśikī, Śatadrū y Sarayū.

Verse 16

सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्

Y también en los ríos Sītā, Sarasvatī, Hrādinī y Pāvanī, distribuyó por separado, uno a uno, dieciséis moradas sagradas (dhāma).

Verse 17

आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः

Luego se estableció a sí mismo en aquellas dhishnīs y allí llegó a ser; y de la Dhishnī que camina con las Kṛttikās nacieron esas mismas dhishnīs.

Verse 18

धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे

Puesto que nacieron en las dhishnīs, por eso se les llama ‘dhishnayas’; así, estos hijos de los ríos surgieron en las dhishnīs de tal manera.

Verse 19

तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्

De entre ellos, los fuegos sagrados que han de recorrerse y los que han de ser venerados: escuchad, en resumen, su alabanza tal como es.

Verse 20

विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्

Vibhu, Pravāhaṇa, Gnīdhra y los demás dhishṇya allí presentes se disponen, en el día del Sūtyāha, en cada savana, por orden y en su debido lugar.

Verse 21

अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः

Ahora escuchad el orden de los fuegos llamados anuddeśya-nivāsya: el Samrāḍagni es Kṛśānu, y el segundo es el Antaravedika.

Verse 22

सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते

Ante el Samrāḍagni, ocho fuegos asisten y sirven a aquellos dvija; y el Pariṣatpavamāna es señalado como el segundo anudiśya.

Verse 23

प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते

El ‘Pratalkānya’, llamado Nabho, se considera dispuesto en este recinto; y luego el fuego ‘Havya’, no tocado ni mancillado, se considera dispuesto en el fuego Śāmitra.

Verse 24

ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते

Se le proclama como ‘Ṛtudhāmā’ y ‘Sujyoti-Audumbarya’. El Agni de forma oceánica, llamado ‘Viśvavyacā’, es celebrado en el Brahmasthāna.

Verse 25

ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः

En el Brahmasthāna se le llama ‘Brahmajyoti’ y ‘Vasurdhāmā’. Aquel que se halla junto a los pies del cuadrado es, en verdad, ‘Śālāsukhīyaka’.

Verse 26

अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः

‘Anuheśya’ y ‘Ahirbudhnya’: este Agni es recordado como ‘Gṛhapati’, señor del hogar. Todos estos hijos de ‘Śaṃsya’ son tenidos por dignos de veneración por los dvija.

Verse 27

ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे

Después expondré a ‘Viharaṇīya’ y a sus ocho hijos. Entre ellos están ‘Vibhu’, ‘Pravāhaṇa’ y ‘Agnīdhra’; y los demás son asimismo sus dhiṣṇya (asientos/puestos).

Verse 28

विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः

En el día Sautya, según el orden de los savana, se disponen en sus lugares correspondientes. El Agni hotrīya es recordado como Vahni, el Havyavāhana, portador de las oblaciones.

Verse 29

प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते

Aquí, el segundo Agni recibe el nombre de Pracetā y también es llamado Praśānta. Después, el Agni llamado Vaiśvadeva es conocido como Brāhmaṇācchaṃsi.

Verse 30

उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते

El Agni llamado Uśig es conocido como Kavi, y también se recuerda al Agni llamado Pota. El Agni Āvāri y Ābhāri es considerado asimismo Vaiṣṭhīya.

Verse 31

अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते

El Agni Avasphūrja es llamado también Vivasvān y Āsthāṃśca. El octavo Agni se nombra Sudhyu y asimismo se dice Yomārjālīya.

Verse 32

धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते

Estos Agni llamados Dhiṣṇyāvāharaṇa son adorados por los dvija en el día del Sautya. Él es recordado como Apāṃ Yoni, y también es reconocido como Apsunāmā.

Verse 33

ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते

Después, el Agni llamado Pāvaka es también dicho Abja-garbha. Debe ser reconocido en el rito del Avabhṛtha, y es adorado junto con Varuṇa.

Verse 34

त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः

Por azar, su hijo es ese Agni que mora en el vientre de los hombres y cuece el alimento. A ese fuego gástrico se le llama ‘Mṛtyumān’; y ‘Vidvān-Agni’ es recordado como su hijo.

Verse 35

परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः

Ese fuego, nacido unos de otros, consume aquí a todos los seres. El hijo del Agni colérico es recordado como Saṃvartaka, terrible en extremo.

Verse 36

पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते

El fuego Vaḍavāmukha mora en el océano, bebiendo sin cesar sus aguas. El hijo del morador del mar es tenido por Sāharakṣa.

Verse 37

सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्

El hijo de Sāharakṣa, llamado Kṣāma, incendia las casas de los hombres. Su hijo es Kravyād-Agni, que devora la carne de los hombres muertos.

Verse 38

इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः

Así han sido proclamados estos hijos de Agni Pāvaka. Después viene Śuci, de naturaleza solar; los Gandharvas lo invocan con el nombre de Āyu.

Verse 39

मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते

El fuego obtenido al frotar la madera en el bosque es el mismo que enciende al fuego. Ese Bhagaván es llamado ‘Āyu’, y es conducido al frente conforme al rito.

Verse 40

आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः

El hijo de Āyu es Mahiṣa, y su hijo se llama Sahasa. En los pākayajñas, el Agni que preside con autoridad es recordado como ‘Sahasa’.

Verse 41

पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः

El hijo del Agni llamado Sahasa es Adbhuta, de gran renombre. Y Adbhuta tiene por hijo a Vividhi, recordado como el gran hijo de Agni.

Verse 42

प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे

En los ritos de expiación, como deidad que preside, él siempre consume el havis ofrecido. El hijo de Vividhi es Arka; y estos son los hijos de ese Agni.

Verse 43

अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्

Anīkavān, Vājasṛk, Rakṣohā y Caṣṭikṛt; asimismo Surabhi, Vasur y Annāda: aquel que se halla penetrado en ellos es llamado Rukamarāṭ.

Verse 44

शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै

Ésta es la progenie de Agni Śuci, y son catorce los Vahni; así se proclaman estos Agni, y en los sacrificios se los conduce y establece según el rito.

Verse 45

आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः

En la creación primordial, transcurrieron junto con los Yāma y los dioses excelsos; antes del Manvantara de Svāyambhuva, aquellos Agni se tenían por señores de sus propios ámbitos.

Verse 46

एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः

Ellos moraban en los ámbitos por donde se puede vagar, entre lo animado y lo inanimado; antaño, estos Havyavāhana—portadores de las oblaciones—en el mundo se enorgullecían de su propio puesto.

Verse 47

काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह

En los yajña kāmya y naimittika, ellos permanecieron firmes en sus oficios rituales; en el Manvantara anterior, pasaron junto con los sacrificios puros.

Verse 48

देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह

En el primer Manvantara de Manu, por medio de los dioses santos y magnánimos, así he expuesto estos lugares y a quienes los presiden.

Verse 49

तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्

Por ellos mismos, aquí se han enumerado los signos de los Jātavedas (los Agni) en todos los Manvantara, pasados y venideros.

Verse 50

सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः

Todos ellos son ascetas, todos sustentan el Brahman; todos son señores de las criaturas y se recuerdan como resplandecientes.

Verse 51

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः

En los siete Manvantara, como el de Svārociṣa y los demás, deben conocerse como ‘Sāvarṇya’, según su nombre, forma y función.

Verse 52

वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः

Los Agni actúan junto con los dioses Yāma del presente; y los Agni venideros actuarán junto con los suras del porvenir.

Verse 53

इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः

Así, el conjunto de los Agni ha sido expuesto en su debido orden; después se hablará de nuevo de los Pitṛ, con amplitud y en sucesión.