Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer upoddhāta-pāda, concluye el capítulo sexagésimo primero llamado “Descripción de las características de las mūrchanā gāndharva”. Ahora, comprendiendo la doctrina de los antiguos ācārya, expondré en orden los célebres alaṅkāra; escucha mis palabras.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

Los alaṅkāra deben exponerse con sus propias varṇa y con sus causas; y también conforme a los preceptos de la saṃhitā-niyoga, considerando siempre la nāḍī y lo demás.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

La plenitud lograda por el sentido de la frase, el sentido de la palabra, el sentido de la unión de palabras y por los alaṅkāra, eso se llama los “pada” del gītaka; puede estar delante o detrás.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

Sthāto, nitrī, naro y nīḍḍī se dicen asentados en la mente, la garganta y la cabeza; el método que actúa en estos tres lugares es el más excelente.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

En la Prakriti hay cuatro varnas, y la distinción del examen es de muchas clases; el vikalpa se declara de ocho modos, y los dioses lo conocen como de dieciséis modos.

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘Sṛṣṭa’ y ‘prasaṃcārī’ son modalidades del varma; la tercera es ‘avarohana’ y la cuarta ‘ārohana’, así lo conocen los versados en el varma como varnas.

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

Allí uno es ‘saṃcara-sthāyī’, mientras que ‘saṃcara’ se vuelve móvil; para los varnas de avarohana debe señalarse el ‘avaroha’, el descenso.

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

Por el ārohana, los conocedores de los varna reconocen los varna de ‘āroha’; ahora, comprended el alaṅkāra, el ornamento, de estos mismos varna.

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

Los alaṅkāra son cuatro: sthāpanī, kramarejana, pramāda y apramāda; ahora expondré sus características.

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

Visvaro posee ocho kalas; su morada se dice asentada en uno de dos ámbitos. El curso del giro (āvarta) es como los ojos, y en la obra su medida queda determinada.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

Reconoce a Kumāra como saṃpara; siendo de doble estrato alcanza la condición de Vāmana. Éste es en verdad aquél: en ello hay un signo singular de la preeminencia del linaje.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

Śveta, en su propia turbación, impulsa con el fuego la kalā recién nacida con mayor fuerza. En ese mismo tono, al ser abrasada, sobreviene el aumento: así lo saben los prudentes.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

Śyena es otra medida de hasta, y el norte está unido a la kalā del loto. El punto denso de la medida no vuelve a nacer en lo lejano.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

La kalā de los varṇa debe ser dispuesta; entonces queda establecida. Mas por la siembra del trastorno (viparyaya), en mi orden surge una aparición ardua y difícil.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

Haya un sonido añadido; el Ṣaḍja es el tono supremo. Practíquense el “ākṣepa” y el “skandana”, como el canto abundante de la garganta del cuervo.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

Ambos, “saṃtāra” y “sarvāyya”, se tienen por acción o por causa. El “ākṣipta” ha de ir con descenso (avarohana); y así también “prokṣa” y “madhya”.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

También en el duodécimo lugar de las kalā, él se sitúa de modo alternado. El adorno (alaṅkāra) llamado “preśollikhita”, unido a los tonos, es precisamente ese.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

En los muchos grupos de tonos hay una kalā llamada “kāprayoṣṭanupat”. Por esa kalā se produce el “prakṣipta”; y ella llega a ser upādāna (sustento) y causa del estado de oposición (ari-bhāva).

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

Lo que se dice tal como es, en forma de “dvikatha”, procede del “uccara”, asciende al “viśvara” y también se ajusta al orden del “aṣṭasvara”.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

Por el descenso (avaroha) surge el ‘vāpa’; el ‘nārata’ se vuelve ciertamente firme. Su orden alternado—ése es tenido por el más excelso entre los sonidos sagrados (svara).

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

El conjunto catuṣkala llamado ‘sākṣi’ y ‘pracchedana’ es recordado en la smṛti. Éstos son ornamentos (alaṅkāra), proclamados por los treinta dioses.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

Por el uso del lugar de articulación de las letras y según la medida de la unidad de tiempo (kalā-mātrā), se determinan la forma (saṃsthāna), la medida (pramāṇa), la variación (vikāra) y el rasgo (lakṣaṇa).

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

Debe saberse que el propósito del mal-alaṅkāra es cuádruple. Pues el ornamento que va contra la propia naturaleza se vuelve invertido y censurable.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

Aun para adornar la coraza hay desigualdades nacidas del propio ser; como el atavío de una mujer, que se completa por la unión de diversos ornamentos.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

La armadura también tiene su propio adorno; su esplendor nace de sí misma. No se ve un pendiente en el pie, ni una cuerda así en el cuello.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

Así, el adorno primero quedó trastocado y censurable; aun hecho como ornamento, parecía mostrar al Nāga mismo.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

Según el camino visto, así se prescribe lo que debe hacerse; aun fijadas las señales, la conducta sigue conforme a ello.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

Oh Māsodbhava, oh Mukhodbhava: hablaré conforme a la verdad; también es conocido el numen de la vigésimo tercera condición de ‘śīti’.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

La parte delantera y la porción media de Naga-Ona son el giro del orden; la división de ambas se asienta en la senda de la hermosura de los dioses.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

Se contempla el orden nacido de la continuidad, con los intervalos entre los grupos de sonidos; también la inversión y el retorno se dan en la secuencia de los siete swaras.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

Los ‘puentes’ de Gandhāra se cantan por los devotos excelsos del Bhagaván; y el pañcama, el madhyama y el dhaivata se consideran vinculados desde el niṣāda.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

Conocemos ṣaḍja y ṛṣabha en el uso madra-ka sin diferencia; pero ¿cuál es la distinción del dvyapara, y cuál es la doble naturaleza del uṣṇantika?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

Tanto en lo prākṛta como en lo vaikṛta se emplea el gandhāra; para el pada se menciona la forma ‘atyaya’, y para la kauśikī la forma ‘sapta’.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

En cuanto al gandhāra, esta norma se recuerda en su totalidad; y este mismo orden se indica como el ‘madhyama’ de la porción madhyama.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

Los cantos que fueron proclamados, en especial, como de cuatro formas; luego Kaushikī es recordada como compuesta de siete notas y dotada de siete aspectos.

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

Unos lo llaman “Agadarśana”, y otros también “Mānudvaimamaka”; por las medidas del segundo mes, todas las cosas quedan establecidas firmemente.

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

También hacia el norte, de este modo, la Madre Brahmī llegó hasta Brahmatala; y donde cesa la māyā, aun los heridos hallan sosiego.

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

Con un pāda se llama “Māyātrā”, y existe también el “Pāda” de abundancia desbordante; lo invocado por el cómputo de números es allí recordado como “pāna”.

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

La ruptura del segundo pāda queda establecida con el nombre de “Graha”; el primero se llama “Aṣṭhatīṭatī”, mas el segundo no es aceptado por los Aparāntikas.

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

Con la porción del pie y su parte, esto permanece asentado en su propia naturaleza. Así también la cuarta respuesta; Madravat y Pāvamadraka son proclamados según la norma.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

La regla (kalā) del Madraka del sur se mantiene tal como fue dicha. Todo el anuyoga, en conjunto, se considera la segunda comprensión.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

Aquí hay extracción del ‘pāda’ (pādoddharaṇa); pero no se prescribe un límite final (pāra). Oh, el mejor de los dos veces nacidos, en ambos, allí donde se reconoce la unidad del muni-yoga.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

Los múltiples samavāya fueron recordados por Hari como pātaka (falta). Y respecto de las tres vṛtti—en la vṛtti y dentro de su ámbito—se indica lo ‘dakṣiṇa’ (sur/dakṣiṇā).

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

Los samavāya son ocho; y también ‘Vīrā’ y ‘Saṃmūrchanā’. Asimismo se proclaman célebres ‘Kasyanāsutarā’ y la ‘Svara-śākhā’.