Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ३९// वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ / तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer Upoddhāta-pāda del Bhārgava-carita, concluye el capítulo trigésimo noveno. Dijo Vasiṣṭha: “Oh rey: caído Sucandra, joya cimera de los soberanos, su hijo Puṣkarākṣa vino entonces a combatir contra Rāma.”

Verse 2

स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः / अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम्

Él, en su carro de guerra, de gran vigor y diestro en toda arma, al contemplar a Rāma, fiero en la batalla y temible como Kālāntaka.

Verse 3

चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः / मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत्

Tejió una red de flechas en torno al Bhārgavendra (Paraśurāma) por todas partes; por un instante, también Jāmadagnya quedó cubierto de saetas.

Verse 4

ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः / शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः

Entonces el poderosísimo Bhārgavendra (Paraśurāma) salió de improviso; oh gran rey, desde aquel cerco de flechas miró en todas direcciones.

Verse 5

दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा / क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः

Entonces, al ver a Puṣkarākṣa, hijo de Sucandra, se llenó de ira, como el fuego que ansía consumirlo todo.

Verse 6

स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत् / ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान्

Poseído por la ira, lanzó el Varuṇāstra; y entonces surgieron nubes nuevas, tronando con espanto.

Verse 7

ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप / पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत्

¡Oh rey! Llovieron en torrentes, anegando la tierra; entonces el gran héroe Puṣkarākṣa soltó el Vāyavyāstra.

Verse 8

तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः / अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे

Por ello, aquellas nubes desaparecieron al instante; entonces Rāma, colmado de ira, dispuso allí el Brahmāstra.

Verse 9

पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः / ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः

Puṣkarākṣa, aunque muy poderoso, también fue arrastrado por esa fuerza; y al ver el Brahmāstra ya dispuesto, quedó como serpiente herida por un bastón.

Verse 10

घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत / रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः

Tomando su terrible hacha, respirando pesadamente, corrió hacia él. Mientras Rama corría hacia allí, Pushkaraksha, el arquero, estaba listo.

Verse 11

संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव / एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये

Preparó cinco flechas semejantes a serpientes de bocas llameantes. Con una flecha en cada lugar: en el corazón, la cabeza y ambos brazos.

Verse 12

शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम् / स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे

Y perforando también su copete, paralizó al muy afligido Rama. Así, Rama fue atormentado por Pushkaraksha en el combate.

Verse 13

क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात् / शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत्

Deteniéndose un momento, corriendo furiosamente, dejó caer el hacha sobre su cabeza. Desde el copete hasta los pies, partió a Pushkaraksha en dos.

Verse 14

पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम् / आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम्

Cuando los pedazos cayeron al suelo, en ese momento, surgió un gran asombro entre los hombres que miraban y entre los dioses en el cielo.

Verse 15

विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम् / तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा

Rama, lleno de ira, destrozó al poderoso Pushkaraksha y quemó su ejército como un fuego furioso quema un bosque.

Verse 16

यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम् / ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः

Dondequiera que Bhargavendra corría con la velocidad de la mente y el viento, golpeando con su hacha, allí caían cientos de caballos, carros, elefantes y hombres con los miembros cercenados.

Verse 17

रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन / हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा

Siendo asesinados en esa batalla por el extremadamente poderoso Rama con su hacha, gritando '¡Oh padre! ¡Oh madre!', fueron aplastados y convertidos en cenizas.

Verse 18

मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम् / अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम्

En un solo momento, Bhargava destruyó todo el ejército de Pushkaraksha, que constaba de nueve Akshauhinis y muchas familias reales, dejándolos sin líder y muy angustiados.

Verse 19

पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम् / आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः

Cuando Pushkaraksha cayó, el poderoso Kartavirya Arjuna llegó en persona, montado en un carro de oro.

Verse 20

नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम् / दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः

Aquel rey estaba colmado de armas diversas y adornado con múltiples joyas; su carro, de medida daśanālva, iba unido a cien caballos.

Verse 21

युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च / बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा

Unido a mil brazos y a portadores de armas diversas, resplandeció como el virtuoso que, al dejar el cuerpo, asciende al mundo celeste.

Verse 22

पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः / सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया

Sus cien hijos, de gran valentía y diestros en la guerra, dispusieron las huestes en formación y se apostaron en combate por mandato del padre.

Verse 23

कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे / कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे

El poderoso Kārttavīrya, al ver a Rāma en el campo de batalla—semejante a Yama, el destructor al fin del tiempo—comenzó a trabar combate.

Verse 24

दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः / जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः

Resuelto a vencer al señor de los Bhṛgu en la batalla, tomó quinientas flechas en la diestra y quinientos arcos en la siniestra.

Verse 25

बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते / यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति

Oh rey, entonces descargó sobre Rama una lluvia de flechas; como nube valerosa que llueve sobre la montaña.

Verse 26

बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः / जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत्

Honrado en la batalla por aquella lluvia de flechas, el hijo de Bhṛgu tomó su arco divino y desató otra lluvia semejante.

Verse 27

तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ / चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम्

Entonces, enardecidos por la batalla, ambos—el Bhārgava y el Haihaya—libraron un combate sin igual, tumultuoso y que erizaba la piel.

Verse 28

ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि / वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली

Aquel rey poderoso, diestro en toda arma y astra, en la cima del combate tensó el Brahmāstra para dar muerte al señor Bhārgava.

Verse 29

रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे / ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप

Oh soberano, Rama también, tras tocar el agua en purificación, armó el Astra de Brahmā; y entonces, en el cielo, ambos astras quedaron suspendidos y trabados.

Verse 30

ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत् / त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

En el confín del mundo crecía con fulgor, como un sol en llamas. Los tres lokas, con el Pātāla, contemplaron aquel gran prodigio.

Verse 31

ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् / रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा

Abrasados por el par de armas llameantes, todos anhelaron su contención. Entonces Rāma, al ver la ruina del mundo, recordó las palabras de Jagannivāsa.

Verse 32

रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा / इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम्

«Hoy debo proteger; quien porta la porción suprema debe refrenarlo y detenerlo». Así resuelto, el Señor de fiero fulgor contuvo con sus dos ojos aquel par de armas.

Verse 33

पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा / ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम्

Tras absorber a Atirāma y recoger el mundo, el gran alma permaneció un instante en meditación. Por el poder de su dhyāna, su par de Brahmāstras quedó sin eficacia.

Verse 34

पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम / स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम्

En ese mismo instante cayó de golpe a la tierra, y todo el mundo recobró su bienestar. Aquel Jāmadagnya, el más grande entre los grandes, era capaz de crear, preservar y destruir.

Verse 35

विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार / धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता

Aunque era el Señor poderoso, ocultó aquí su propio esplendor y estableció la norma del mundo. Arquero supremo, el más valiente y resplandeciente, fue guía de los virtuosos y veraz en la asamblea.

Verse 36

कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः / एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम्

Se esforzó en todas las artes, fue sabio en las ciencias y en los śāstras, conocedor de los ritos y normas. Así, en el mundo de los hombres, manifestando su naturaleza, realiza siempre toda obra auspiciosa.

Verse 37

सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन / एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम्

Aquel Rāma, exterminador de los rājanyas, conquistó todos los mundos. Así, Rāma de poder célebre apaciguó aquel par de armas y las dejó sin efecto.

Verse 38

पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः / तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम्

De nuevo se lanzó en el campo de batalla para dar muerte al estandarte del linaje Haihaya. Tomó del carcaj un par de flechas y, con sus plumas, las asentó en la cuerda del arco.

Verse 39

आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः / स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः

Al fijar el blanco, apuntó a las dos orejas del rey y, deseoso de arrebatar el cūḍāmaṇi, las cercenó. Aun con las orejas cortadas, aquel rey magnánimo—vencedor de los héroes del mundo entero—permaneció firme.

Verse 40

मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा / क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव

Desdeñado por Rama, aquel rey creyó que su propio vigor se había perdido aquí. En un instante el cuerpo del señor de la tierra palideció, y su antigua grandeza se desvaneció.

Verse 41

लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग / ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम्

El estado del rey, de ánimo abatido, se veía como un dibujo trazado por un pintor consumado. Entonces contempló el esplendor de su propio poder heroico elevado por encima de todos los mundos.

Verse 42

विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं / दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम्

Al recordar lo obtenido por la victoria sobre Paulastya y otras, el rey, anhelante de triunfo, permaneció sentado como quien se lamenta. Luego, con los ojos cerrados, meditó en el gran Datta, lumbrera del linaje de Atri.

Verse 43

यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान् / यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा

Con el vigor bendecido por su influjo, Datta había eclipsado incluso a todos los Lokapālas. Pero cuando ese magnánimo Datta se apartó de su corazón, entonces ya no hubo visión de él.

Verse 44

खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम / स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन्

Entonces el señor de la tierra, abatido en extremo, volvió una y otra vez al sendero de la meditación. Oh rey, aun meditando, Datta no acudió al alcance de su mente.

Verse 45

तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः / एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण

El asceta de perfecto dominio, el santo sin culpa, y el Señor poderoso aun sobre los que obran mal: así el gran hijo de Atri fue visto por el rey, mas no apareció en el sendero de su meditación.

Verse 46

तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव / तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी

Entonces, desgarrado por un dolor inmenso, quedó preso de pena y confusión. Al rey hundido en el duelo, el gran Rama, que ve todos los corazones, le habló.

Verse 47

मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः / यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय

Oh rey, no te entregues al sentimiento de pena; los grandes no se lamentan. Aquel que en el origen de la creación se manifestó para concederte un don, ése soy yo, venido para cumplir tu propósito.

Verse 48

समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा / सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके

Has llegado aquí; mantén el ánimo firme: en tiempo de batalla no se habla de abatimiento. Todo ser en el mundo cosecha lo que ha hecho; el bien y el mal maduran, por decreto divino, en su debido fruto.

Verse 49

अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश / यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम्

Oh rey, nadie puede invertir este bien y este mal. Tu gran mérito, acumulado a través de muchos nacimientos, te ha hecho aquí digno recipiente del don que se te ha otorgado.

Verse 50

जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य / गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते

Has nacido, pero hoy experimenta el fruto de la maldad que has ganado aquí. Puesto que mi Guru (padre) fue insultado y dañado por ti con falta de respeto, cortaré tus orejas.

Verse 51

कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः / इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम्

Mira lo que hago, arrebatando con fuerza tu joya de la corona y destruyendo tu fama. Habiendo dicho esto, ese gran alma del linaje de Bhrigu colocó una flecha y tensó el arco.

Verse 52

चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम / तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता

Disparó al rey con ligereza; cortando la joya, la flecha regresó a Rama. Al ver esa hazaña del hijo del sabio, Arjuna, el sostén del linaje Haihaya...

Verse 53

समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम् / शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः

...se levantó de nuevo con las armas en alto para matar a ese brahmán, su enemigo, en la batalla. Con tridente, lanza, maza, disco, espada, hacha y garrote de hierro...

Verse 54

नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम् / स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च

...y con varios otros proyectiles, atacó al hijo del brahmán. Pero Rama, con gran agilidad, [contrarrestó] los lanzados por él...

Verse 55

शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः / स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम्

El rey, con sus veloces flechas, cercenó en pleno medio las lanzas y demás armas. Luego, tras tocar el agua, desató el supremo Astra de Agni.

Verse 56

अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम् / गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम्

Rama apaciguó al instante aquel astra con el Astra de Varuna. Luego el rey dispuso el Gandharva-astra con el Astra de Vayu y golpeó al poderoso adversario.

Verse 57

नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते / दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम्

¡Oh rey! Rama también cercenó el Naga-astra con el Garuda-astra. Y el tridente que Datta otorgó con mantras jamás resulta vano.

Verse 58

जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च / तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः

En la batalla, el rey empuñó aquel tridente para dar muerte a Bhargava. Brillaba como cien soles, imposible de detener por dioses o asuras.

Verse 59

चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः / मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते

Con toda su fuerza lo arrojó apuntando a Rama. ¡Oh rey!, pero aquel tridente cayó entonces sobre la cabeza de Bhargava.

Verse 60

तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा / मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन्

Herido por aquel golpe de tridente, el Bhārgava quedó afligido entonces, oh rey; cayó desvanecido al suelo, mientras recordaba a Hari.

Verse 61

पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः / समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्

Al caer allí Bhārgava, todos los dioses se turbaron de miedo; y se reunieron poniendo al frente a Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara.

Verse 62

शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः / भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया

Śaṅkara, el sapientísimo, el Señor mismo Mṛtyuñjaya, devolvió la vida a Bhārgava mediante aquella ciencia de Sañjīvanī.

Verse 63

रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान् / प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान्

Rāma, al recobrar el sentido, vio a los dioses ante sí; y, oh rey, se postró con devoción ante Brahmā y los demás.

Verse 64

ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः / स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत्

Al ser alabados por Bhārgavendra, desaparecieron al instante; entonces Rāma, tras tocar el agua para la purificación, recitó en japa aquel kavaca.

Verse 65

उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा / स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः

Entonces Bhārgava se alzó, colmado de ira, como si abrasara con la mirada. Recordó el Astra Pāśupata, don concedido por Śiva.

Verse 66

सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम् / स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् / प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन

Al instante abatió a Kārttavīrya, el de gran poder. Aquel rey, devoto de Datta, fue consumido por el Sudarśana-cakra de Viṣṇu, y su cuerpo quedó hecho ceniza, oh Bāhunandana.