Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer upoddhāta-pāda, el tercer capítulo llamado “Descripción de la naturaleza trigúnica de Svayambhū”. Sūta dijo: Por deseo de engendrar criaturas, del rostro de Brahmā nacieron los dioses llamados Jayā. Todos ellos son tenidos por cuerpos de mantra y son recordados aquí en los manvantaras.

Verse 2

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् / चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च

Darśa y Paurṇamāsa, Bṛhatsāma y Rathantara; también Citi y Suciti, y asimismo Ākūti y Kūti.

Verse 3

विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः / दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च

Vijñāta y Vijñātā, Manā y el duodécimo, Yajña; y se dice también que, extendiendo el vínculo entre la esposa (dārā) y el agnihotra, él realiza el sacrificio.

Verse 4

एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः / ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः

Dicho esto, el Señor Brahmā se desvaneció allí mismo. Entonces ellos no acogieron con gozo las palabras del Parameṣṭhin.

Verse 5

संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै / यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु

Aquí renunciaron a las acciones y también a las tendencias nacidas del karma; al ver el defecto en los actos, permanecieron firmes en yama y niyama.

Verse 6

क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् / जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्

Al ver que el fruto del karma está unido a decadencia y exceso, aborrecieron el renacer; y quedaron sin apego y sin sentido de ‘mío’.

Verse 7

अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः / अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः

Anhelando el estado sin nacimiento, libres y conocedores de los defectos, abandonaron artha, dharma y kama, y quedaron firmemente establecidos.

Verse 8

परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः / तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः

Acogiéndose al conocimiento supremo, lo recogieron en síntesis y quedaron bien establecidos; al conocer esa intención suya, Brahmā se airó.

Verse 9

तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ / प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा

Entonces Brahmā dijo a aquellos devas desalentados: «Os he creado aquí para el bien de la progenie; no para otra cosa».

Verse 10

प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा / यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः

Antes os dije: «Procread y celebrad el yajña». Pero, despreciando mi palabra, os habéis establecido en el vairāgya, el desapego.

Verse 11

जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत / कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया

Aborreciendo su propio nacimiento y linaje, no se alegraron de ello. Y, aun anhelando la inmortalidad, no practicaron las obras rituales del karma.

Verse 12

तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ / ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्

Por eso, aquí obtendréis siete veces la vuelta (āvṛtti), es decir, el renacer. Los devas llamados Jaya, maldecidos por Brahmā, procuraron aplacarle.

Verse 13

क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो / प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः

¡Oh Mahādeva, oh Señor! Perdona lo que, por ignorancia, hemos hecho. Postrados y suplicantes, Brahmā les habló de nuevo.

Verse 14

लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति / मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम

Aun en el mundo se experimenta así; ¿quién aquí merece plena independencia? Todo ha venido de mí; ¿cómo podría suceder sin mi voluntad?

Verse 15

प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् / लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्

Los seres alcanzarán lo auspicioso o lo infausto, según el desenlace; en el mundo, cuanto esté dispuesto como bien o como mal, eso mismo acontece.

Verse 16

बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् / भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्

Yo lo penetro todo como el Ātman hecho inteligencia; ¿quién en el mundo podría sobrepasarme? Los anhelos de los seres y cuanto meditan—todo ello.

Verse 17

तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम / मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्

Y cuanto se practica en los actos, todo me es conocido; este universo entero—lo inmóvil y lo móvil—está atado por mí.

Verse 18

आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् / यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा

¿Quién osaría aquí cortar el lazo hecho de esperanza? Pues él, en su altivez, arrastra en este mundo todos los fines—y no de otro modo.

Verse 19

इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः

«Así, sin emprender acciones, se libera del deseo por propia voluntad». Dicho esto, Jaya, con la mente puesta en lo interior, habló con aquellos devas.

Verse 20

अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः / यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः

Entonces, al mirar de nuevo, Prajāpati habló otra vez a Dhruva: «Por haber tomado en cuenta el orgullo, los dioses han practicado el sannyāsa y otras disciplinas».

Verse 21

तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः / भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्

Por eso, esta vasta obra ha sido dispuesta por mí; y su desenlace será dichoso—naced con disposición divina.

Verse 22

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः / मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ

Oh dioses excelentísimos, vuestro nacimiento será según vuestra propia voluntad; y, perfeccionados en los manvántaras, os manifestaréis siete veces.

Verse 23

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु / एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः

Al término del Manvántara de Vaivasvata, y también en el de Svāyambhuva y los demás, los dioses serán así; allí Brahmā entonó este antiguo śloka.

Verse 24

त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् / एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्

La Trayi-vidyā, el saber de los tres Vedas, es un nacimiento impregnado de Brahman; el śrāddha, la ascesis, el yajña y la dádiva—hecho de estos resplandores eternos, el Señor omnipresente mora; y, más allá de ello, otra cosa es tenida por más laudable.

Verse 25

एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् / वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ

Así, tras exponer el sentido del verso, habló a los dioses llamados Jaya: «Cuando haya pasado el manvantara de Vaivasvata, venid aquí, a mi presencia».

Verse 26

ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः / प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्

Entonces aquel dios—el Señor, sin temor alguno—se volvió invisible; y, dotado del poder del yoga, se estableció en la dhāraṇā primordial, sostén de los que se refugian.

Verse 27

ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः / जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः

Luego, maldecidos por su ira, se convirtieron en doce Ajita; fueron conocidos como Jaya, y así quedó fijada su condición.

Verse 28

ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः / पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे

Después, cuando pasó aquella creación del manvantara de Svāyambhuva, esos suras nacieron de nuevo como los dioses Tuṣita en el manvantara de Svārociṣa.

Verse 29

उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा / ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः

Entonces, los hijos de Manu Uttama nacieron de Satyā; por ello, en el manvantara de Uttama, aquellos dioses fueron recordados con el nombre de Satya.

Verse 30

हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु / हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्

En el manvantara llamado Harinyā nacieron doce Devas Tuṣita. Entonces fueron conocidos como los “Haraya” y se hicieron partícipes de la porción del yajña.

Verse 31

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे?// विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः

Luego, al llegar el manvantara de Cāriṣṭa, aquellos Devas Haraya nacieron de nuevo en Vikuṇṭhā como los más excelsos Suras.

Verse 32

वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः / ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्

En el manvantara del quinto Manu, aquellos Devas recibieron el nombre de Vaikuṇṭha. Después, los Devas Vaikuṇṭha alcanzaron el manvantara de Cākṣuṣa.

Verse 33

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे / उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह

Después, al consumarse el manvantara de Cākṣuṣa, volvieron a ser llamados los Sādhya; y cuando se presentó la nueva creación en el tiempo de Manu Vaivasvata, reaparecieron.

Verse 34

अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः / जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः

Aquellos Sādhya, como una porción (aṃśa), nacieron de nuevo en Aditi por medio de Kaśyapa, descendiente de Marīci. En el manvantara presente, se convirtieron en los doce Devas Āditya.

Verse 35

यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः

Cuando éstos surgieron en el manvantara de Cākṣuṣa, en el tiempo de Manu, los Sādhya, maldecidos por Svayambhū, nacieron como doce dioses inmortales.

Verse 36

एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा / जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति

Quien, siendo mortal, escucha así, obtiene siempre la victoria; unido a la fe en las aclamaciones de Jaya, avanza capítulo tras capítulo.

Verse 37

इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः / परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

Así, estas siete narraciones, señales del nacimiento de los dioses, las he recorrido hoy ante vosotros; ¿qué más deseáis escuchar?