Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī continuó: Tras oír las actividades y el carácter santo de Prahlāda Mahārāja, tan venerados y comentados en las asambleas de grandes seres como Brahmā y Śiva, Yudhiṣṭhira Mahārāja, el más respetuoso entre los exaltados, lleno de gozo volvió a preguntar al gran sabio Nārada Muni, hijo de Svayambhuva.

Verse 2

श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥

Dijo Mahārāja Yudhiṣṭhira: Oh venerable señor, deseo oír de ti el dharma eterno de los seres humanos, unido a las prácticas del varṇāśrama; por él el hombre alcanza la meta suprema: bhakti, el servicio devocional al Señor.

Verse 3

भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥

Oh, el mejor de los brāhmaṇas, tú eres el hijo directo de Prajāpati, el Parameṣṭhi Brahmā. Por tus austeridades, tu yoga místico y tu samādhi, eres tenido por el más excelso entre los hijos de Brahmā.

Verse 4

नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥

Los vipras entregados a Nārāyaṇa conocen el dharma supremo y confidencial. Nadie te supera en misericordia y vida apacible; por ello, nadie conoce mejor que tú esos principios secretos de la religión.

Verse 5

श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥

Śrī Nārada Muni dijo: Tras ofrecer primero mis reverencias al Señor Śrī Kṛṣṇa, el No Nacido que protege el puente del dharma de todos los seres, expondré el dharma eterno que oí de la boca de Nārāyaṇa.

Verse 6

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥

El Señor Nārāyaṇa, junto con Su manifestación parcial Nara, descendió al mundo a través de Mūrti, hija de Dakṣa, engendrado por Dharma para el bienestar de todos los seres. Aún hoy permanece en Badarikāśrama, dedicado a grandes austeridades.

Verse 7

धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥

Oh rey, el Bhagavān Hari, esencia de todos los Vedas, es la raíz de todo dharma, y así lo recuerdan las grandes autoridades. Al aceptar este principio religioso como prueba, quedan satisfechos la mente, el alma e incluso el cuerpo.

Verse 8

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Verdad, misericordia, austeridad, limpieza, tolerancia, discriminación, control de la mente y los sentidos, no violencia, celibato, caridad, estudio de las escrituras y sencillez.

Verse 9

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Satisfacción, servicio a las personas santas, abandono gradual de compromisos innecesarios, observación de la futilidad de las actividades humanas, silencio y autorreflexión.

Verse 10

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Distribuir alimentos por igual a todas las entidades vivientes y ver a cada alma (especialmente en la forma humana) como parte del Señor Supremo.

Verse 11

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Escuchar, cantar y recordar al Señor Supremo, servir, adorar, ofrecer reverencias, convertirse en siervo, convertirse en amigo y rendirse por completo.

Verse 12

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Oh Rey, estas treinta cualidades constituyen el dharma supremo para todos los hombres, mediante el cual el Señor Supremo queda satisfecho.

Verse 13

संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥

Quienes han sido purificados por el rito de garbhādhāna y demás samskāras prescritos, realizados con mantras védicos sin interrupción y aprobados por Brahmā, son llamados dvijas, “nacidos dos veces”. Tales brāhmaṇas, kṣatriyas y vaiśyas, limpios por linaje y conducta, deben adorar al Señor, estudiar los Vedas, dar caridad y seguir las normas de los cuatro āśramas॥13॥

Verse 14

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥

El brāhmaṇa tiene seis deberes ocupacionales: estudiar, enseñar, oficiar sacrificios, hacer oficiar sacrificios, dar caridad y aceptar caridad. El kṣatriya no debe aceptar caridad, aunque puede cumplir los otros cinco. El rey, protector del pueblo, no debe gravar a los brāhmaṇas; puede sostenerse con impuestos mínimos, aranceles y multas sobre los demás súbditos॥14॥

Verse 15

वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥

El vaiśya debe vivir de la vārttā: agricultura, protección de las vacas y comercio, siguiendo siempre la guía de los brāhmaṇas. Para el śūdra, el único deber es aceptar a un amo de orden superior y servirle॥15॥

Verse 16

वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥

La vārttā tiene formas diversas—śālīna, yāyāvara y śiloñchana—y así se describen cuatro medios de sustento para el brāhmaṇa. Entre estos cuatro, cada uno, en sucesión, es más excelente que el anterior॥16॥

Verse 17

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥

Salvo en tiempo de emergencia, los de condición inferior no deben asumir los oficios de los superiores. Pero en la emergencia, todos—excepto el kṣatriya—pueden adoptar los medios de vida de otros॥17॥

Verse 18

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

En tiempo de apuro, uno puede sostenerse con oficios llamados ṛta, amṛta, mṛta, pramṛta y satyānṛta; pero jamás debe aceptar śva-vṛtti, el servicio vil propio de los perros.

Verse 19

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

Recoger granos sobrantes del campo (uñchaśila) se llama ṛta; recibir sin pedir es amṛta; mendigar granos habitualmente es mṛta; y labrar la tierra se considera pramṛta.

Verse 20

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

El comercio se llama satyānṛta; y servir a personas viles es śva-vṛtti. Brāhmaṇas y kṣatriyas deben evitar siempre ese oficio detestable; el brāhmaṇa ha de ser versado en todos los Vedas, y el rey, diestro en el culto a los devas.

Verse 21

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥

Los signos del brāhmaṇa son: dominio de la mente, dominio de los sentidos, austeridad, pureza, contento, paciencia, rectitud, conocimiento, compasión, veracidad y entrega total a Acyuta, el Señor Supremo.

Verse 22

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥

Los signos del kṣatriya son: valor, fuerza, firmeza, esplendor, generosidad, dominio de sí, perdón, apego a la naturaleza brahmínica, alegría y veracidad.

Verse 23

देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥

Devoción a los devas, al maestro espiritual y al Acyuta Viṣṇu; empeño constante por el dharma, el artha y el kāma; fe en la palabra del guru y de las śāstras; y pericia en el sustento—éstos son los rasgos del vaiśya.

Verse 24

शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥

Rendir homenaje a los superiores, mantener pureza, servir al amo sin engaño, realizar sacrificios sin mantras, no robar, decir la verdad y proteger a las vacas y a los brāhmaṇas—éstos son los signos del śūdra.

Verse 25

 स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्‌व्रतधारणम् ॥ २५ ॥

Servir al esposo como a un deva, mantener siempre una disposición favorable hacia él, mostrar igual benevolencia a sus parientes y amigos, y observar constantemente sus votos—éstos son los cuatro principios de la mujer casta (pativratā).

Verse 26

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

La mujer casta debe barrer, limpiar y mantener el hogar siempre puro, adornando la casa; y ella misma, a diario, presentarse bien arreglada, con ropas limpias y agradables. Debe estar dispuesta a cumplir los diversos deseos del esposo con modestia y dominio de los sentidos; con palabras veraces, dulces y gratas, servir al esposo con amor, según el tiempo y la circunstancia.

Verse 27

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

La mujer casta debe barrer, limpiar y mantener el hogar siempre puro, adornando la casa; y ella misma, a diario, presentarse bien arreglada, con ropas limpias y agradables. Debe estar dispuesta a cumplir los diversos deseos del esposo con modestia y dominio de los sentidos; con palabras veraces, dulces y gratas, servir al esposo con amor, según el tiempo y la circunstancia.

Verse 28

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्‍निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥

La mujer casta no debe ser codiciosa, sino estar satisfecha en toda circunstancia. Ha de ser diestra en los deberes del hogar, conocedora del dharma, de palabra agradable y veraz, cuidadosa y siempre pura; así servirá con afecto al esposo que no ha caído.

Verse 29

या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥

La mujer que sirve a su esposo con bhāva hacia Hari, entregada como Śrī Lakṣmī, vuelve con su esposo devoto al mundo de Hari, Vaikuṇṭha, y allí se regocija como la propia Śrī.

Verse 30

वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥

Entre las clases mixtas llamadas saṅkara, quienes no son ladrones y están libres de pecado se conocen como antevasāyī o caṇḍālas; ellos también poseen oficios y costumbres heredadas de su linaje.

Verse 31

प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेदद‍ृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥

Oh Rey, los brāhmaṇas versados en la visión védica han dictaminado que, en cada yuga, el dharma de los hombres suele ser la conducta conforme a su propia naturaleza; ello trae bienaventuranza aquí y después de la muerte.

Verse 32

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥

Si uno actúa en su ocupación según la vṛtti nacida de su propia naturaleza y, poco a poco, abandona esas acciones originadas en la naturaleza, alcanza gradualmente el estado nirguṇa, la etapa niṣkāma.

Verse 33

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

Oh rey, un campo labrado una y otra vez pierde su vigor; ya no es apto para dar cosecha y la semilla sembrada se malogra.

Verse 34

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

Así también, oh rey, la mente asentada en el deseo se desapega por la excesiva complacencia de los placeres; como el fuego no se apaga con gotas de ghee, pero sí con un torrente de ghee.

Verse 35

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि द‍ृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥

Si en alguien se manifiestan los signos descritos como distintivos de un varṇa, aunque haya nacido en otra clase, debe ser aceptado conforme a esos signos.