Adhyaya 19

Verse 1

श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥

Śrīla Śukadeva Gosvāmī dijo: Oh Rey, en Kimpuruṣa-varṣa el gran devoto Hanumān, junto con los habitantes de esa región, se dedica sin cesar al servicio devocional del Señor Rāmacandra, el hermano mayor de Lakṣmaṇa y el amado esposo de Sītādevī, el Ādi-Puruṣa. Él se deleita en la cercanía de Sus pies de loto y Lo adora constantemente.

Verse 2

आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपश‍ृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥

Junto con Arṣṭiṣeṇa, los Gandharvas están siempre cantando las glorias del Señor Rāmacandra; ese canto es sumamente auspicioso. Hanumān y Arṣṭiṣeṇa, el principal de Kimpuruṣa-varṣa, escuchan constantemente esas glorias con plena atención, y Hanumān mismo entona los siguientes mantras.

Verse 3

ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥

Oṁ: mis reverencias a Bhagavān, el Uttamaśloka. Reverencias a Ti, depósito de las señales, la conducta y los votos de los nobles Āryas. Reverencias a Ti, alma disciplinada y educada, ejemplo venerado por el mundo. Reverencias a Ti, piedra de toque que prueba las virtudes de los sādhus. Reverencias a Ti, Brahmaṇya-deva, Mahāpuruṣa, Mahārāja.

Verse 4

यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

Aquel Señor, único y purísimo como sola experiencia, que con Su propio fulgor ha deshecho el orden de las gunas, sereno hacia el interior y cognoscible sólo por la inteligencia pura—más allá de nombre, forma y ego—: a los pies de loto de Śrī Rāmacandra me acojo en refugio.

Verse 5

मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥

¡Oh Señor poderoso! Tu descenso como mortal no fue sólo para matar al rākṣasa, sino también para instruir a los hombres: la dicha centrada en la mujer o en la esposa engendra muchas miserias. Si Tú, el Íśvara autosuficiente, moras en Tu propio Ser, ¿cómo habría tribulación por el rapto de Sītā?

Verse 6

न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥

Śrī Rāmacandra, Bhagavān Vāsudeva, no está apegado a nada en los tres mundos; es el más íntimo amigo de los autorrealizados. Por ello no puede caer en aflicción por la separación de Su esposa, ni puede abandonar a Sītā o a Lakṣmaṇa: sería absolutamente imposible.

Verse 7

न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्‌न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥

Ni el nacimiento en linaje ilustre, ni la belleza, ni la elocuencia, ni la agudeza de la inteligencia, ni la raza o apariencia son causa de amistad con el Señor Śrī Rāmacandra. De otro modo, ¿cómo nosotros, rudos moradores del bosque y faltos de todo eso, fuimos aceptados como amigos por el Hermano mayor de Lakṣmaṇa?

Verse 8

सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥

Por ello, sea uno deva o asura, vānara o humano, todos deben adorar con todo el ser a Śrī Rāma, Hari en forma de hombre, el Supremo que agradece incluso el más pequeño servicio del devoto. Él mismo condujo a los habitantes de Kosala al dhāma divino del norte: Vaikuṇṭha.

Verse 9

भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥

En Bhārata-varṣa, el Señor Bhagavān, llamado Nara-Nārāyaṇa, se manifiesta en Badarikāśrama para favorecer a Sus devotos: enseña dharma, conocimiento, desapego, opulencia espiritual, dominio de los sentidos y la extinción del falso ego, y practica austeridad hasta el fin del kalpa, revelando el sendero de la autorrealización.

Verse 10

तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥

Bhagavān Nārada, junto con los habitantes de Bhārata-varṣa fieles al varṇāśrama-dharma, se acerca a Nara-Nārāyaṇa con suprema devoción. Mediante el Sāṅkhya y el Yoga enseñados por el Señor, describe Sus glorias y transmite esta doctrina a Sāvarṇi Manu; luego entona la siguiente alabanza.

Verse 11

ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥

Oṁ, ofrezco una y otra vez mis reverencias a Bhagavān Nara-Nārāyaṇa: el sereno y autocontrolado, plenamente realizado, libre de orgullo; tesoro de los que nada poseen; el mejor de los ṛṣis, supremo maestro de los paramahaṁsas y señor de los ātmārāmas. ¡Namo namah!

Verse 12

गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न द‍ृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥

Nārada canta: Aquel que realiza la creación, el mantenimiento y la disolución del cosmos no queda atado ni es destruido; aunque parezca morar en un cuerpo, no lo afectan el hambre, la sed ni el cansancio; aunque es el Testigo que todo lo ve, Sus sentidos no se manchan por las cualidades de lo visto. Reverencias a ese Testigo puro, desapegado y trascendente.

Verse 13

इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥

Oh Señor, Yogēśvara, ésta es la enseñanza sobre la destreza del yoga proclamada por Hiraṇyagarbha (Brahmā): al final de la vida, los yogīs abandonan el cuerpo material y, con bhakti, fijan la mente en Ti, que estás más allá de las guṇas; ésa es la perfección del yoga.

Verse 14

यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥

Si una persona instruida está apegada a los placeres de este mundo y del siguiente, absorta en pensamientos sobre esposa, hijos y riquezas, y teme abandonar este cuerpo miserable, todo su esfuerzo es simplemente un trabajo inútil.

Verse 15

तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥

Por lo tanto, oh Señor, ayúdanos dándonos el poder de ejecutar bhakti-yoga para que podamos controlar nuestras mentes inquietas y fijarlas en Ti. Estamos infectados por Tu energía ilusoria y apegados al cuerpo; solo el servicio devocional puede romper este apego.

Verse 16

भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥

En la tierra conocida como Bhārata-varṣa hay muchas montañas y ríos. Algunas de las montañas son Malaya, Maṅgala-prastha, Maināka, Trikūṭa, Ṛṣabha, Kūṭaka, Kollaka, Sahya, Devagiri, Ṛṣyamūka, Śrī-śaila, Veṅkaṭa, Mahendra, Vāridhāra, Vindhya, Śuktimān, Ṛkṣagiri, Pāriyātra, Droṇa, Citrakūṭa, Govardhana, Raivataka, Kakubha, Nīla, Gokāmukha, Indrakīla y Kāmagiri. Además de estas, hay muchas otras colinas con ríos grandes y pequeños fluyendo de sus laderas.

Verse 17

एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती द‍ृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्‍वृधा वितस्ता असिक्नी विश्‍वेति महानद्य: ॥ १८ ॥

Dos de los ríos, el Brahmaputra y el Śoṇa, se llaman nadas, o ríos principales. Otros grandes ríos prominentes son: Candravasā, Tāmraparṇī, Avaṭodā, Kṛtamālā, Vaihāyasī, Kāverī, Veṇī, Payasvinī, Śarkarāvartā, Tuṅgabhadrā, Kṛṣṇāveṇyā, Bhīmarathī, Godāvarī, Nirvindhyā, Payoṣṇī, Tāpī, Revā, Surasā, Narmadā, Carmaṇvatī, Mahānadī, Vedasmṛti, Ṛṣikulyā, Trisāmā, Kauśikī, Mandākinī, Yamunā, Sarasvatī, Dṛṣadvatī, Gomatī, Sarayū, Rodhasvatī, Saptavatī, Suṣomā, Śatadrū, Candrabhāgā, Marudvṛdhā, Vitastā, Asiknī y Viśvā. Los habitantes de Bhārata-varṣa se purifican al recordar, tocar y bañarse en estos ríos.

Verse 18

एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती द‍ृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्‍वृधा वितस्ता असिक्नी विश्‍वेति महानद्य: ॥ १८ ॥

Dos de los ríos, el Brahmaputra y el Śoṇa, se llaman nadas, o ríos principales. Otros grandes ríos prominentes son: Candravasā, Tāmraparṇī, Avaṭodā, Kṛtamālā, Vaihāyasī, Kāverī, Veṇī, Payasvinī, Śarkarāvartā, Tuṅgabhadrā, Kṛṣṇāveṇyā, Bhīmarathī, Godāvarī, Nirvindhyā, Payoṣṇī, Tāpī, Revā, Surasā, Narmadā, Carmaṇvatī, Mahānadī, Vedasmṛti, Ṛṣikulyā, Trisāmā, Kauśikī, Mandākinī, Yamunā, Sarasvatī, Dṛṣadvatī, Gomatī, Sarayū, Rodhasvatī, Saptavatī, Suṣomā, Śatadrū, Candrabhāgā, Marudvṛdhā, Vitastā, Asiknī y Viśvā. Los habitantes de Bhārata-varṣa se purifican al recordar, tocar y bañarse en estos ríos.

Verse 19

अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥

En esta misma Bhārata-varṣa, los hombres que nacen reciben su condición según su karma previo y según los guṇa: sattva, rajas y tamas; por ello muestran naturalezas como blanca, roja o negra. Unos alcanzan estados excelsos, otros son humanos comunes y otros caen en destinos infernales. Cuando un maestro espiritual genuino determina la posición de uno y lo instruye en el servicio a Śrī Viṣṇu conforme a los cuatro varṇa y los cuatro āśrama, la vida se perfecciona y se obtiene la liberación.

Verse 20

योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥

El bhakti-yoga sin otro motivo hacia el Señor Vāsudeva—el Paramātmā, Alma de todos los seres, más allá de la mente y de las palabras, inefable e independiente—es el verdadero sendero de liberación. Cuando, por la asociación con los mahā-puruṣa, devotos puros, se corta el nudo de la ignorancia que ata por diversas acciones fruitivas, uno sirve gradualmente al Señor y alcanza la emancipación.

Verse 21

एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥

Los semidioses cantan: ¡Qué maravilloso! Sin duda realizaron actos piadosos, o el propio Hari se complació en ellos; por eso obtuvieron nacimiento humano en la tierra de Bhārata, apta para el servicio a Mukunda. Nosotros, los devas, sólo anhelamos nacer como humanos en Bhārata-varṣa para practicar bhakti, pero ellos ya están allí dedicados al servicio.

Verse 22

किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥

Los devas continúan: Tras realizar difíciles sacrificios védicos, austeridades, votos y caridades, hemos alcanzado esta posición en los cielos. Pero ¿qué valor tiene? Aquí estamos absorbidos en un exceso de deleite sensorial, y por ello apenas podemos recordar los pies de loto del Señor Nārāyaṇa; por la sobreabundancia de disfrute, casi los hemos olvidado.

Verse 23

कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥

Una vida breve en la tierra de Bhārata es preferible a conquistar Brahmaloka por kalpas, pues aun en Brahmaloka hay retorno al renacimiento. En Bhārata, incluso en poco tiempo, el mortal de mente firme puede renunciar a todo y rendirse plenamente a los pies de loto de Hari, alcanzando el estado sin temor—Vaikuṇṭha—donde no hay ansiedad ni nuevo nacimiento en un cuerpo material.

Verse 24

न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥

Donde no fluye el río de néctar de las narraciones de Vaikuṇṭha, donde no moran santos devotos bhāgavatas en sus riberas, y donde no hay grandes festivales del saṅkīrtana-yajña para complacer al Señor de los sacrificios—ese lugar, aunque sea el mundo de los dioses, no es digno de ser buscado por el sabio.

Verse 25

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥

Quienes obtienen aquí el nacimiento humano, provistos de los medios del conocimiento y de la acción, pero no se esfuerzan por el apunarbhava mediante la bhakti, vuelven al cautiverio como animales y aves del bosque que, por descuido, caen otra vez en manos del cazador.

Verse 26

यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्‌नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥

Quienes, con fe, depositan en el altar del yajña las oblaciones conforme al rito, los mantras y las sustancias, invocando a los devas con distintos nombres como partes del Todo, en verdad adoran al único Señor pleno. Él, llamado con diversos nombres, acepta gozoso esas ofrendas y concede por Sí mismo las bendiciones que ellos anhelan.

Verse 27

सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥

La Suprema Personalidad de Dios concede lo que el hombre le suplica, pero no otorga un don que lo haga volver a suplicar una y otra vez. En cambio, aun si el devoto no lo desea, el Señor dispone por Sí mismo el refugio de Sus pies de loto, que colma todas las aspiraciones. Ésa es Su misericordia especial.

Verse 28

यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भ‍जतां शं तनोति ॥ २८ ॥

¡Oh Ajanābha! Por el fruto de yajñas, obras piadosas y estudio de los Vedas, ahora gozamos de dicha celestial; pero esta vida también terminará. Si queda algún mérito de nuestras acciones virtuosas, rogamos nacer de nuevo en Bhārata-varṣa como seres humanos capaces de recordar los pies de loto del Señor; pues Hari viene allí en persona y acrecienta la buena fortuna de Sus adoradores.

Verse 29

श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्‍वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भ‍िरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī dijo: Oh rey, según algunos sabios, ocho islas menores rodean a Jambūdvīpa. Cuando los hijos del Mahārāja Sagara buscaban el caballo perdido, cavaron la tierra por todas partes, y así surgieron esas ocho islas contiguas. Sus nombres son: Svarṇaprastha, Candraśukla, Āvartana, Ramaṇaka, Mandara-hariṇa, Pāñcajanya, Siṁhala y Laṅkā.

Verse 30

श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्‍वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भ‍िरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥

A saber: Svarṇaprastha, Candraśukla, Āvartana, Ramaṇaka, Mandara-hariṇa, Pāñcajanya, Siṁhala y Laṅkā; así se nombran las islas menores que rodean a Jambūdvīpa.

Verse 31

एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥

Oh rey Parīkṣit, el mejor de los descendientes de Bharata, así, tal como fui instruido, te he descrito la división de Bhārata-varṣa y de las islas contiguas que constituyen Jambūdvīpa.