Adhyaya 17
Navama SkandhaAdhyaya 1717 Verses

Adhyaya 17

Dynasty of Kṣatravṛddha: Kāśi Kings, Dhanvantari, Rajī’s Sons, and the Transition to Nahuṣa

Continuando la corriente de la dinastía lunar desde Purūravā hasta Āyu, Śukadeva destaca a los poderosos hijos de Āyu y se centra en la línea de Kṣatravṛddha. El capítulo expone primero Kṣatravṛddha → Suhotra y sus hijos (Kāśya, Kuśa, Gṛtsamada), culminando en Śaunaka, autoridad del Ṛg-veda, mostrando cómo de linajes reales pueden surgir luminarias brahmánicas. De Kāśya nace la rama de Kāśi: Dhanvantari, hijo de Dīrghatama, reconocido como encarnación de Vāsudeva y fundador del Āyurveda; se alaba el recuerdo de su nombre como destructor de enfermedades. La narración prosigue con los reyes de Kāśi (Divodāsa/Dyumān/Pratardana y el reinado extraordinariamente largo de Alarka) y otros descendientes. Luego se vuelve a otras ramas de Āyu: los descendientes de Anenā y, en especial, Rajī, quien devuelve el cielo a Indra; pero Indra, mediante la estratagema de Bṛhaspati, hace que los hijos de Rajī caigan del dharma y sean muertos. El capítulo concluye completando la sublínea de Kuśa dentro de la dinastía de Kṣatravṛddha y anuncia el siguiente paso: la futura descripción de la dinastía de Nahuṣa.

Shlokas

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र श‍ृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: De Purūravā nació un hijo llamado Āyu, cuyos poderosísimos hijos fueron Nahuṣa, Kṣatravṛddha, Rajī, Rābha y Anenā. Oh Mahārāja Parīkṣit, escucha ahora la dinastía de Kṣatravṛddha. El hijo de Kṣatravṛddha fue Suhotra, quien tuvo tres hijos: Kāśya, Kuśa y Gṛtsamada. De Gṛtsamada nació Śunaka, y de él nació Śaunaka, el gran sabio, el mejor entre los conocedores del Ṛg Veda.

Verse 2

श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र श‍ृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: De Purūravā nació un hijo llamado Āyu, cuyos poderosísimos hijos fueron Nahuṣa, Kṣatravṛddha, Rajī, Rābha y Anenā. Oh Mahārāja Parīkṣit, escucha ahora la dinastía de Kṣatravṛddha. El hijo de Kṣatravṛddha fue Suhotra, quien tuvo tres hijos: Kāśya, Kuśa y Gṛtsamada. De Gṛtsamada nació Śunaka, y de él nació Śaunaka, el gran sabio, el mejor entre los conocedores del Ṛg Veda.

Verse 3

श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र श‍ृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: De Purūravā nació un hijo llamado Āyu, cuyos poderosísimos hijos fueron Nahuṣa, Kṣatravṛddha, Rajī, Rābha y Anenā. Oh Mahārāja Parīkṣit, escucha ahora la dinastía de Kṣatravṛddha. El hijo de Kṣatravṛddha fue Suhotra, quien tuvo tres hijos: Kāśya, Kuśa y Gṛtsamada. De Gṛtsamada nació Śunaka, y de él nació Śaunaka, el gran sabio, el mejor entre los conocedores del Ṛg Veda.

Verse 4

काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतम:पिता । धन्वन्तरिर्दीर्घतमस आयुर्वेदप्रवर्तक: । यज्ञभुग् वासुदेवांश: स्मृतमात्रार्तिनाशन: ॥ ४ ॥

El hijo de Kāśya fue Kāśi, y el hijo de Kāśi fue Rāṣṭra, padre de Dīrghatama. Dīrghatama tuvo por hijo a Dhanvantari, iniciador del Āyurveda e encarnación parcial de Vāsudeva, el que goza de los frutos del sacrificio; con sólo recordar su nombre se disipan las dolencias y enfermedades.

Verse 5

तत्पुत्र: केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्तत: । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृत: ॥ ५ ॥

El hijo de Dhanvantari fue Ketumān, y su hijo fue Bhīmaratha. De Bhīmaratha nació Divodāsa, y de Divodāsa nació Dyumān, recordado también con el nombre de Pratardana.

Verse 6

स एव शत्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरित: । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्तत: ॥ ६ ॥

Ese Dyumān fue llamado también Śatrujit, Vatsa, Ṛtadhvaja y Kuvalayāśva. De él nacieron Alarka y otros hijos.

Verse 7

षष्टिंवर्षसहस्राणि षष्टिंवर्षशतानि च । नालर्कादपरो राजन् बुभुजे मेदिनीं युवा ॥ ७ ॥

¡Oh rey! Alarka, hijo de Dyumān, gobernó la tierra en su juventud durante sesenta y seis mil años (sesenta mil y seiscientos). Fuera de él, nadie ha reinado sobre la tierra tanto tiempo siendo joven.

Verse 8

अलर्कात्सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ निकेतन: । धर्मकेतु: सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥

De Alarka nació un hijo llamado Santati; de él nació Sunītha; luego Niketana. De Niketana nació Dharmaketu, y de Dharmaketu nació Satyaketu.

Verse 9

धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमार: क्षितीश्वर: । वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ॥ ९ ॥

Oh rey Parīkṣit, de Satyaketu nació Dhṛṣṭaketu, y de Dhṛṣṭaketu nació Sukumāra, soberano de toda la tierra. De Sukumāra nació Vītihotra; de Vītihotra, Bharga; y de Bharga, Bhārgabhūmi.

Verse 10

इतीमे काशयो भूपा: क्षत्रवृद्धान्वयायिन: । राभस्य रभस: पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्तत: ॥ १० ॥

Oh Mahārāja Parīkṣit, todos estos reyes fueron descendientes de Kāśi, y también pueden llamarse descendientes de Kṣatravṛddha. El hijo de Rābha fue Rabhasa; de Rabhasa nació Gambhīra; y de Gambhīra nació un hijo llamado Akriya.

Verse 11

तद्गोत्रं ब्रह्मविज् जज्ञे श‍ृणु वंशमनेनस: । शुद्धस्तत: शुचिस्तस्माच्चित्रकृद् धर्मसारथि: ॥ ११ ॥

Oh rey, el hijo de Akriya fue conocido como Brahmavit. Ahora escucha la descendencia de Anenā. De Anenā nació Śuddha; de Śuddha, Śuci; y de Śuci nació Dharmasārathi, también llamado Citrakṛt.

Verse 12

तत: शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्य: स आत्मवान् । रजे: पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम् ॥ १२ ॥

De Citrakṛt nació Śāntaraja, un alma realizada que cumplió todos sus deberes; al haber completado los ritos védicos, no engendró descendencia. En cambio, Rajī tuvo quinientos hijos, todos de poder inconmensurable.

Verse 13

देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् । इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजे: । आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कित: ॥ १३ ॥

A petición de los semidioses, Rajī mató a los daityas y devolvió a Indra el reino del cielo. Pero Indra, temiendo a enemigos como Prahlāda, se aferró a los pies de loto de Rajī, le devolvió de nuevo el cielo y se rindió a él por completo.

Verse 14

पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददु: । त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददु: ॥ १४ ॥

Tras la muerte de Rajī, Indra suplicó a los hijos de Rajī que devolvieran Triviṣṭapa, el cielo. Ellos no lo devolvieron; sin embargo, aceptaron restituir a Indra sus porciones en los sacrificios rituales.

Verse 15

गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित् तनयान् रजे: । अवधीद् भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषित: ॥ १५ ॥

Luego Bṛhaspati, maestro espiritual de los devas, vertió oblaciones en el fuego para que los hijos de Rajī se apartaran del dharma. Al caer, Indra, vencedor de Bala, los mató con facilidad; no quedó ninguno con vida.

Verse 16

कुशात् प्रति: क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जय: । तत: कृत: कृतस्यापि जज्ञे हर्यबलो नृप: ॥ १६ ॥

De Kuśa, nieto de Kṣatravṛddha, nació un hijo llamado Prati. El hijo de Prati fue Sañjaya, y el hijo de Sañjaya fue Jaya. De Jaya nació Kṛta, y de Kṛta nació el rey Haryabala.

Verse 17

सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुत: । सङ्‍कृतिस्तस्य च जय: क्षत्रधर्मा महारथ: । क्षत्रवृद्धान्वया भूपा इमेश‍ृण्वथनाहुषान् ॥ १७ ॥

De Haryabala nació Sahadeva; de Sahadeva nació Hīna; de Hīna nació Jayasena; y de Jayasena nació Saṅkṛti. El hijo de Saṅkṛti fue Jaya, un poderoso mahāratha, experto en el dharma de los kṣatriyas. Estos reyes pertenecían a la dinastía de Kṣatravṛddha; ahora escucha la dinastía de Nahuṣa.

Frequently Asked Questions

Dhanvantari is presented as a descendant in the Kāśi line (through Dīrghatama) and described as an incarnation of Lord Vāsudeva who inaugurates medical science (Āyurveda). The text praises remembrance of his name as a means to be freed from disease, linking healing to divine grace and sacred memory.

In Bhāgavata theology, nāma-smaraṇa carries purifying potency because it connects the mind to Bhagavān and His śakti. Since Dhanvantari is identified with Vāsudeva’s avatāra principle, remembrance is portrayed as spiritually and psychosomatically purificatory—removing impediments (including disease) by invoking divine auspiciousness.

After Rajī’s death, his sons refused to return the heavenly kingdom to Indra, though they agreed to restore Indra’s sacrificial shares. Bṛhaspati then performed oblations that led them to fall from moral principles; in that degraded state, Indra killed them. The narrative teaches that adharmic attachment to power invites downfall, and that even great strength becomes vulnerable when dharma is lost.

It demonstrates the Bhāgavata’s integrated view of society: kṣatriya lines can produce brahminical sages, and true eminence is measured by Vedic realization, not merely kingship. By placing Śaunaka (a foremost knower of the Ṛg Veda) within the lineage, the text elevates spiritual authority as the enduring fruit of history.

After completing the Kṣatravṛddha-related branches (including Kuśa’s sub-line), Śukadeva explicitly announces the next topic: the dynasty of Nahuṣa. This keeps the genealogical flow continuous from Āyu’s sons into successive lines, maintaining the Canto’s vaṁśānucarita progression.