Adhyaya 90

Verse 1

श्री-शुक उवाच सुखं स्व-पुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः । सर्व-सम्पत्-समृद्धायां जुष्टायां वृष्णि-पुङ्गवैः ॥

Śrī Śuka dijo: El Señor, esposo de Śrī (Lakṣmī), residía feliz en Su propia ciudad de Dvārakā, colmada de toda opulencia y honrada por los más excelsos héroes de la dinastía Vṛṣṇi.

Verse 2

स्त्रीभिश्चोत्तम-वेषाभिर्नव-यौवन-कान्तिभिः । कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्-द्युभिः ॥

Allí, en Dvārakā, damas nobles con atavíos exquisitos, radiantes con el encanto de la juventud reciente, jugaban en las estancias palaciegas con pelotas y otros juegos; su esplendor centelleaba como relámpago.

Verse 3

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः । स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वैरथैश्च कनकोज्ज्वलैः ॥

Cada día las calles de Dvārakā estaban abarrotadas: llenas de elefantes en celo que destilaban su licor, y de soldados, caballos y carros finamente engalanados, resplandecientes de oro.

Verse 4

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु । निर्विशद्भृङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः ॥

La ciudad abundaba en jardines y arboledas de recreo, adornadas con hileras de árboles en flor; y por doquier resonaba el zumbido de las abejas y el canto de las aves que iban y venían.

Verse 5

रेमे षोडश-साहस्र-पत्नीनां एक-वल्लभः । तावद् विचित्र-रूपो 'सौ तद्-गेहेषु महर्द्धिषु ॥

El Señor, único amado de sus dieciséis mil reinas, se deleitaba con cada una. Por sus maravillosas expansiones, estaba simultáneamente presente en sus palacios colmados de opulencia.

Verse 6

प्रोत्फुल्लोत्पल-कह्लार-कुमुदाम्भोज-रेणुभिः । वासितामल-तोयेषु कूजद्-द्विज-कुलेषु च ॥

Había lagos cuyas aguas claras estaban perfumadas por el polen de lotos, kahlāras, kumudas y ambhojas en plena floración, y donde resonaban los cantos de bandadas de aves.

Verse 7

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः । कुच-कुङ्कुम-लिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम् ॥

El Señor supremamente afortunado se recreó zambulléndose en las aguas de lagos y ríos. Abrazado por las mujeres, sus miembros quedaron untados con el bermellón de sus pechos.

Verse 8

उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्ग-पणवानकान् । वादयद्भिर्मुदा वीणां सूत-मागध-वन्दिभिः ॥

Mientras los Gandharvas cantaban Sus glorias, los Sūtas, Māgadhas y otros bardos, gozosos, tañían vīṇās, mṛdaṅgas, paṇavas y demás instrumentos; así era celebrado el Señor.

Verse 9

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्हसन्तीभिः स्म रेचकैः । प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराड् इव ॥

Las reinas, riendo, rociaban a Acyuta con chorros de agua de sus jeringas. Acyuta les devolvía el agua y jugaba con ellas, como el rey de los Yakṣas con las Yakṣiṇīs.

Verse 10

ताः क्लिन्न-वस्त्र-विवृतोरु-कुच-प्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृत-बृहत्-कवर-प्रसूनाः । कान्तं स्म रेचक-जिहीर्षययोपगुह्य जात-स्मरोत्स्मय-लसद्-वदना विरेजुः ॥

Empapadas sus vestiduras, quedaban al descubierto sus anchas caderas y la región de sus pechos; y de sus pesadas trenzas, ya sueltas, resbalaban las flores. Rociaban a su amado y, queriendo arrebatarle la jeringa, lo abrazaban; despertado el gozo amoroso, sus rostros sonrientes resplandecían.

Verse 11

कृष्णस् तु तत्-स्तन-विशज्जित-कुङ्कुम-स्रक् । क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः ॥ सिञ्चन् मुहुर् युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिर् इवेभ-पतिः परीतः ॥

Śrī Kṛṣṇa llevaba una guirnalda manchada del kuṅkuma que se había adherido a los pechos de las jóvenes, y el lazo de su cabellera se había aflojado por el ardor del juego. Él las rociaba una y otra vez, mientras ellas también lo empapaban; rodeado por aquellas muchachas, se recreó como el señor de los elefantes entre sus elefantas.

Verse 12

नटानां नर्तकीनां च गीत-वाद्योपजीविनाम् । क्रीडालङ्कार-वासांसि कृष्णो 'दात् तस्य च स्त्रियः ॥

Śrī Kṛṣṇa dio vestiduras, ornamentos y dones placenteros a los actores, a las bailarinas y a quienes vivían del canto y de los instrumentos; y también otorgó regalos a sus mujeres.

Verse 13

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः । नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥

Mientras el Señor Kṛṣṇa se divertía así, con Sus movimientos gráciles, Su dulce conversación, Sus miradas de soslayo y Su sonrisa, y con Sus bromas, juegos y abrazos afectuosos, las mentes de las mujeres fueron en verdad robadas por completo.

Verse 14

ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥

Con la mente fija sólo en Mukunda, pensando sin cesar en el Señor de ojos de loto, ellas hablaron palabras como de locura o desconcierto. Ahora escucha de mí esas palabras mientras las relato.

Verse 15

महिष्य ऊचुः कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । वयमिव सखि कच्चिद् गाढ-निर्विद्ध-चेता नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन ॥

Las reinas dijeron: Oh ave kurarī, ¿por qué te lamentas, sin sueño y sin poder reposar, mientras el mundo duerme de noche y el Señor Supremo yace con Su conciencia velada? Amiga, ¿acaso tú también—como nosotras—has sido herida en lo profundo por Sus miradas juguetonas y generosas, unidas a las sonrisas del de ojos de loto?

Verse 16

नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । दास्यं गत वयमिवाच्युत-पाद-जुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसि कवरेण वोढुम् ॥

Oh ave cakravākī, de noche cierras los ojos, privada de ver a tu amado, y lloras con tanta compasión. ¿Acaso tú también—como nosotras, que hemos llegado al servicio de los pies de Acyuta—anhelas llevar en tu trenza una guirnalda que adornó al Señor infalible?

Verse 17

भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्न् अलब्ध-निद्रो ’धिगत-प्रजागरः । किं वा मुकुन्दापहृतात्म-लाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम् ॥

¡Oh Océano, oh Océano! ¿Por qué ruges siempre, sin sueño y siempre en vela? ¿O es que Mukunda te ha robado el emblema mismo de tu ser, y por eso has caído en una condición insoportable?

Verse 18

त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस् तमो न निज-दीधितिभिः क्षिणोषि । कच्चिन् मुकुन्द-गदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगित-गीर् उपलक्ष्यसे नः ॥

¡Oh Luna! ¿Te ha apresado una poderosa enfermedad consumidora, de modo que has menguado y ya no disipas la oscuridad con tus propios rayos? ¿O, como nosotros, has olvidado las palabras de Mukunda y te presentas ante nosotros con la voz ahogada?

Verse 19

किं न्वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥

¡Oh brisa de Malaya! ¿Qué hemos hecho para desagradarte? En nuestros corazones, atravesados por la mirada de soslayo de Govinda, tú agitas el ardor doloroso del amor.

Verse 20

मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः । अत्युत्कण्ठः शवलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥

¡Oh nube gloriosa! Sin duda eres querida para el rey de los Yadus. Como nosotros, atada por el amor, meditas en el Señor marcado con Śrīvatsa. Con intensa añoranza, y con el corazón oscuro y pesado como el nuestro, una y otra vez derramas torrentes de lágrimas; tal recuerdo en la separación es doloroso.

Verse 21

प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकयानयाऽनया गिरा । करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिल ॥

Pronuncias palabras de sonido tan querido; con esta voz, cual elixir que revive a los muertos, hasta el muerto recobra aliento. Dime, oh kokila de garganta juguetonamente trémula: ¿qué puedo hacer hoy para complacerte?

Verse 22

न चलसि न वदस्युदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसि महान्तम् अर्थम् । अपि बत वसुदेव-नन्दनाङ्घ्रिं वयमिव कामयसि स्तनैर्विधर्तुम् ॥

Oh de mente noble, oh sostenedora de la tierra: no te mueves ni hablas; sin duda meditas un gran propósito. O quizá, ¡ay!, deseas sostener sobre tus pechos los pies del hijo de Vasudeva, Śrī Kṛṣṇa, como lo hacemos nosotras.

Verse 23

शुष्यद्-ध्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः सम्प्रत्य अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः । यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्‌शिताः स्म ॥

¡Ay! Las esposas del océano—sus lagos y ríos—se están secando; sus aguas han quedado en un simple puñado, pues se ha retirado el esplendor, cual loto, de su amado señor. Del mismo modo, al no obtener la mirada amorosa de Madhu-pati, Śrī Kṛṣṇa, nos hemos vuelto de corazón endurecido y hondamente afligidas.

Verse 24

हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम् ॥

¡Oh cisne, bienvenido! Siéntate, bebe leche y cuéntanos, querido, noticias de Śauri (Śrī Kṛṣṇa). Te reconocemos como su mensajero: ¿permanece bien el invencible Señor Ajita, como se dijo antaño? Pero ¿por qué habría de recordarnos Él, cuya amistad es mudable? ¿Y por qué habríamos de seguir adorándolo? Oh de habla dulce, ¡habla! Fuera de Él—dador de deseos y de fortuna—no hay para una mujer otro amparo de entrega única.

Verse 25

श्री-शुक उवाच इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥

Śrī Śuka dijo: Con un sentir devocional así, dirigido a Kṛṣṇa, Señor supremo de los maestros del yoga, las reinas de Mādhava alcanzaron la meta más alta.

Verse 26

श्रुत-मात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः ॥

Aun con sólo oírlo, Él arrastra con fuerza la mente de las mujeres—Él, de inmensa gloria, cantado por los más excelsos cantores. ¿Qué decir entonces de quienes lo contemplan con sus propios ojos?

Verse 27

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः । जगद्गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः ॥

Con devoción amorosa lo servían de todas las maneras—masajeando Sus pies y realizando otros servicios íntimos. Aunque Él es el maestro espiritual del universo, ellas lo consideraban su esposo. ¿Cómo podría describirse su austeridad y mérito?

Verse 28

एवं वेदोदितं धर्मम् अनुतिष्ठन् सतां गतिः । गृहं धर्मार्थ-कामानां मुहुः चादर्शयत् पदम् ॥

Así, al practicar fielmente el dharma proclamado por los Vedas, el Señor—meta suprema de los santos—mostró una y otra vez que la vida de hogar puede ser un fundamento adecuado para el dharma, la prosperidad y el disfrute regulado.

Verse 29

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृह-मेधिनाम् । आसन् षोडश-साहस्रं महिष्यश् च शताधिकम् ॥

Śrī Kṛṣṇa, sosteniendo plenamente el dharma supremo para los jefes de hogar, tuvo dieciséis mil reinas y, además, más de cien esposas (principales).

Verse 30

तासां स्त्री-रत्न-भूतानाम् अष्टौ याः प्राग् उदाहृताः । रुक्मिणी-प्रमुखा राजंस् तत्-पुत्राश् चानुपूर्वशः ॥

Oh Rey, entre aquellas reinas—joyas entre las mujeres—las ocho mencionadas antes, encabezadas por Rukmiṇī, y sus hijos serán descritos ahora en el debido orden.

Verse 31

एकैकस्यां दश दश कृष्णो 'जीजनद् आत्मजान् । यावत्या आत्मनो भार्या अमोघ-गतिर् ईश्वरः ॥

Con cada una de Sus reinas, el Señor Kṛṣṇa—cuya voluntad jamás falla—engendró diez hijos; tantas esposas como tomó el Supremo, con cada una hubo diez hijos.

Verse 32

तेषाम् उद्दाम-वीर्याणाम् अष्टा-दश महा-रथाः । आसन्न् उदार-यशसस् तेषां नामानि मे शृणु ॥

De aquellos hijos, de valor incontenible, dieciocho llegaron a ser mahā-rathas, poderosos guerreros de carro y de fama excelsa. Ahora escucha de mí sus nombres.

Verse 33

प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च दीप्तिमान् भानुर् एव च । साम्बो मधुर् बृहद्भानुश् चित्रभानुर् वृकोऽरुणः ॥

Pradyumna y Aniruddha; Dīptimān y Bhānu; Sāmba y Madhū; Bṛhadbhānu y Citrabhānu; y también Vṛka y Aruṇa: éstos fueron nombrados entre los hijos.

Verse 34

पुष्करो वेदबाहुश् च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रबाहुर् विरूपश् च कविर् न्यग्रोध एव च ॥

Puṣkara y Vedabāhu; Śrutadeva y Sunandana; Citrabāhu y Virūpa; y también Kavi y Nyagrodha: éstos igualmente fueron nombrados entre los hijos.

Verse 35

एतेषाम् अपि राजेन्द्र तनु-जानां मधु-द्विषः । प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृ-वद् रुक्मिणी-सुतः ॥

Oh rey, entre todos estos hijos de Madhudviṣa (el Señor Kṛṣṇa), el primero fue Pradyumna, hijo de Rukmiṇī, semejante a su padre en cualidades.

Verse 36

स रुक्मिणो दुहितरम् उपयेमे महा-रथः । तस्यां ततो 'निरुद्धो 'भूत् नागायत-बलान्वितः ॥

Aquel mahā-ratha (Pradyumna) desposó a la hija de Rukmī. De ella nació Aniruddha, dotado de una fuerza semejante a la de un elefante.

Verse 37

स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः । वज्रस् तस्याभवद् यस् तु मौषलाद् अवशेषितः ॥

Después, el nieto de Śrī Kṛṣṇa tomó por esposa a la nieta de Rukmī. De ella nació Vajra, el único que quedó tras la devastación del Mauṣala, el arma de maza.

Verse 38

प्रतिबाहुर् अभूत् तस्मात् सुबाहुस् तस्य चात्मजः । सुबाहोः शान्तसेनो 'भूच् छतसेनस् तु तत्सुतः ॥

De Vajra nació Pratibāhu, y el hijo de Pratibāhu fue Subāhu. De Subāhu vino Śāntasena, y el hijo de Śāntasena fue Śatasena.

Verse 39

न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधना अबहुप्रजाः । अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे ॥

En verdad, en esta dinastía jamás nació nadie pobre, sin abundante descendencia, de vida corta, de escasa fuerza, ni irreverente hacia los brāhmaṇas y la tradición sagrada.

Verse 40

यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । सङ्ख्या न शक्यते कर्तुमपि वर्षायुतैर्नृप ॥

Oh Rey, el número de hombres de obras célebres nacidos en la dinastía de Yadu no puede contarse, ni siquiera a lo largo de decenas de miles de años.

Verse 41

तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीति-शतानि च । आसन् यदु-कुलाचार्याः कुमाराणाम् इति श्रुतम् ॥

Se oye que los príncipes que fueron maestros y ejemplo de conducta para la dinastía de Yadu sumaban tres crores, además de miles y ochenta y ocho centenas.

Verse 42

सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुत-लक्षेणास्ते स आहुकः ॥

¿Quién podría contar a aquellos Yādavas de gran alma? Entre ellos, Āhuka solo estaba presente con una multitud inmensa, decenas de miles sobre decenas de miles.

Verse 43

देवासुराहव-हता दैतेया ये सु-दारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥

Aquellos Daityas sumamente feroces, muertos en la batalla entre dioses y demonios, renacieron entre los hombres y, envanecidos, comenzaron a atormentar al pueblo.

Verse 44

तन्-निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुल-शतं तेषामेकाधिकं नृप ॥

Para someterlos, los dioses—convocados por el Señor Hari—descendieron a la dinastía de Yadu. Oh rey, allí aparecieron en cien linajes, y uno más además.

Verse 45

तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद्धरिः । ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥

Para ellos, el propio Señor Hari se volvió la autoridad suprema por el poder de su señorío; y todos los Yādavas que siguieron su guía prosperaron grandemente.

Verse 46

शय्यासनाटनालाप- क्रीडास्नानादि-कर्मसु । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्ण-चेतसः ॥

En actos como recostarse, sentarse, caminar, conversar, jugar, bañarse y otros, los Vṛṣṇis, con la mente absorta en Kṛṣṇa, no percibían su propio ser como separado de Él.

Verse 47

तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु स्वः-सरित् पाद-शौचं । विद्विट्-स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजित-पर श्रीर् यदर्थे ’न्य-यत्नः ॥ यन्-नामामङ्गल-घ्नं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्र-धर्मः । कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षिति-भर-हरणं काल-चक्रायुधस्य ॥

El Señor convirtió incluso un lugar falto de santidad regia en un tirtha, pues allí, entre los Yadus, el río celestial lavó Sus pies. Enemigos y amigos afectuosos por igual alcanzaron su verdadera identidad espiritual; y aun Śrī Lakṣmī, la gloria del Invencible, se esfuerza por Él con empeño sin igual. Su solo Nombre, al ser oído o pronunciado, destruye lo infausto, y por Su presencia se establecen los deberes del linaje y del orden social. Nada de esto es extraño para Śrī Kṛṣṇa, portador del arma del cakra del tiempo, que alivia la carga de la tierra.

Verse 48

जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सु-स्मित-श्री-मुखेन । व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम् ॥

¡Victoria al Jananivāsa, refugio de todos los seres, cuyo nacimiento fue celebrado como hijo de Devakī, y que en la asamblea de los mejores Yadus derribó libremente el adharma con Sus poderosos brazos! ¡Victoria al Jananivāsa, célebre como el hijo de Devakī! Con Su rostro radiante adornado por una suave sonrisa, destruye el sufrimiento de lo móvil y lo inmóvil, y acrecienta el éxtasis del dios del amor en las mujeres de Vraja.

Verse 49

इत्त्थं परस्य निज-वर्त्म-रिरक्षयात्त-लीला-तनोस् तदनुरूप-विडम्बनानि । कर्माणि कर्म-कषणानि यदूत्तमस्य श्रूयाद् अमुष्य पदयोर् अनुवृत्तिम् इच्छन् ॥

Así, el Señor Supremo, para proteger Su propio sendero divino, asumió una forma de līlā y realizó actos que, aunque parecen imitar el comportamiento humano, destruyen las reacciones del karma. Quien desee seguir las huellas del mejor de los Yadus debe escuchar Sus actividades al amparo de Sus pies de loto.

Verse 50

मर्त्यस् तयानुसवम् एधितया मुकुन्द- श्रीमद्-कथा-श्रवण-कीर्तन-चिन्तयैति । तद् धाम दुस्तर-कृतान्त-जवापवर्गं ग्रामाद् वनं क्षिति-भुजोऽपि ययुर् यदर्थाः ॥

El mortal que, día tras día, se entrega cada vez más a escuchar, cantar y recordar las gloriosas narraciones de Mukunda llega a Su morada, donde se vence la veloz fuerza de la muerte inexorable. Con ese mismo propósito, incluso los reyes han dejado pueblos y ciudades y se han ido al bosque.