Adhyaya 72

Verse 1

श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । श‍ृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Cierta vez, el Dharmarāja Yudhiṣṭhira estaba sentado en medio de la asamblea real, rodeado de eminentes sabios, brāhmaṇas, kṣatriyas y vaiśyas, así como de sus hermanos, maestros espirituales, ancianos del linaje, parientes de sangre, parientes políticos y amigos. Mientras todos escuchaban, se dirigió al Señor Śrī Kṛṣṇa y habló así.

Verse 2

श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । श‍ृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī dijo: Cierto día, en medio de la asamblea real, el rey Yudhiṣṭhira estaba sentado, rodeado de sabios, brāhmaṇas, kṣatriyas y vaiśyas, así como de sus hermanos. Mientras escuchaban los maestros espirituales, los ancianos del linaje, parientes, afines y amigos, él se dirigió al Señor Śrī Kṛṣṇa y habló así.

Verse 3

श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥

Śrī Yudhiṣṭhira dijo: Oh Govinda, deseo adorar Tus auspiciosas manifestaciones de opulencia mediante el sacrificio Rājasūya, el rey de las ceremonias védicas. Señor, haz que nuestro empeño llegue a buen fin.

Verse 4

त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥

Oh Padmanābha, los seres purificados que sirven sin cesar, meditan y glorifican Tus sandalias, que destruyen toda inauspiciosidad, con certeza alcanzan la liberación del existir material. Oh Señor, aun si desean alguna bendición en este mundo, la obtienen; en cambio, quienes no se refugian en Ti jamás quedan satisfechos.

Verse 5

तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥

Por lo tanto, oh Señor de señores, que el mundo vea aquí el poder del servicio devocional a Tus pies de loto. Oh Todopoderoso, muestra la posición de aquellos Kurus y Sṛñjayas que Te adoran, y también la de quienes no Te adoran.

Verse 6

न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मन: समद‍ृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥

En Tu mente no puede existir la distinción “este es mío y aquel es de otro”, porque Tú eres el Brahman Supremo, el Alma de todos, ecuánime y colmado de dicha trascendental en Ti mismo. Como el árbol de los deseos celestial, Tu gracia bendice a quienes Te sirven debidamente, otorgándoles frutos en proporción a su servicio; en ello no hay falta alguna.

Verse 7

श्रीभगवानुवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥

El Señor Supremo dijo: “Oh rey, domador de enemigos, tu determinación es perfecta; por ella tu fama auspiciosa se difundirá por todos los mundos.”

Verse 8

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥

Oh Señor, para los grandes sabios, los antepasados y los semidioses, para nuestros amigos bienquerientes y, en verdad, para todos los seres, es deseable realizar este rey de los sacrificios védicos, este gran kratu.

Verse 9

विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥

Primero vence a todos los reyes, somete la tierra a tu control y reúne todos los enseres necesarios; luego ejecuta este gran sacrificio.

Verse 10

एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥

Oh rey, estos hermanos tuyos han nacido como expansiones parciales de los semidioses que gobiernan los diversos mundos. Y tú, tan dueño de ti mismo, has conquistado incluso a Mí, invencible para quienes no dominan sus sentidos.

Verse 11

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥

En este mundo nadie puede vencer a Mi devoto, ni con fuerza, ni con belleza, ni con fama, ni con riquezas o poderes—ni siquiera un semidiós; cuánto menos un rey terrenal.

Verse 12

श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्ल‍मुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Al oír las palabras cantadas por el Señor Supremo, el rey Yudhiṣṭhira se llenó de gozo y su rostro floreció como un loto. Entonces envió a sus hermanos, fortalecidos por el poder de Viṣṇu, a conquistar todas las direcciones.

Verse 13

सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥

Envió a Sahadeva al sur con los Sṛñjayas; a Nakula al oeste con los Matsyas; a Arjuna (Savyasācī) al norte con los Kekayas; y a Bhīma (Vṛkodara) al este con los Madrakas.

Verse 14

ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥

Tras vencer a muchos reyes con su valentía, aquellos héroes trajeron de todas las regiones abundantes riquezas para Yudhiṣṭhira Mahārāja, decidido a celebrar el sacrificio, oh Rey.

Verse 15

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥

Al oír que Jarāsandha seguía invicto, el rey Yudhiṣṭhira se quedó meditando. Entonces Hari, el Señor primordial, le indicó el mismo medio que Uddhava había descrito para derrotar a Jarāsandha.

Verse 16

भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्‍त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥

Así, Bhīmasena, Arjuna y Kṛṣṇa —los tres disfrazados con los signos de brāhmaṇas— fueron a Girivraja, oh querido Rey, donde se hallaba el hijo de Bṛhadratha (Jarāsandha).

Verse 17

ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥

Disfrazados de brāhmaṇas, aquellos guerreros reales fueron a la casa de Jarāsandha a la hora de recibir huéspedes y, ante ese piadoso cabeza de familia, tan respetuoso con los brāhmaṇas, presentaron su ruego.

Verse 18

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥

Oh Rey, reconoce en nosotros a huéspedes necesitados que han venido de lejos. Te deseamos todo bien; concédenos, por favor, aquello que anhelamos.

Verse 19

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥

¿Qué no puede soportar el tolerante? ¿Qué no hará el malvado? ¿Qué no dará el generoso? ¿Y a quién verá como extraño quien mira con igualdad?

Verse 20

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥

Merece censura y compasión quien, pudiendo hacerlo, no obtiene con su cuerpo pasajero la fama perdurable que los santos celebran en sus cantos.

Verse 21

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥

Hariścandra, Rantideva, Mudgala que vivía de uñchavṛtti, Śibi, Bali, el cazador legendario y la paloma, y muchos otros, alcanzaron lo permanente por medio de lo impermanente.

Verse 22

श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय द‍ृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥

Dijo Śrī Śukadeva Gosvāmī: Por el tono de sus voces, su porte físico y las marcas de la cuerda del arco en sus antebrazos, Jarāsandha comprendió que aquellos huéspedes eran de estirpe real. Entonces pensó que ya los había visto en alguna parte.

Verse 23

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥

[Pensó Jarāsandha:] Sin duda éstos son de la estirpe real, aunque llevan los signos de brāhmaṇas. Aun así, debo concederles la caridad que pidan, incluso si me suplican mi propio cuerpo, tan difícil de abandonar.

Verse 24

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥

En verdad, la gloria inmaculada de Bali Mahārāja se oye extendida por todas las direcciones. El Señor Viṣṇu, viniendo con el disfraz de un brāhmaṇa, hizo caer de su posición a Bali, aun siendo poderoso en opulencia.

Verse 25

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥

Deseando recuperar para Indra su opulencia, Viṣṇu, en forma de brāhmaṇa, se presentó ante Bali. Aunque conocía el ardid y aunque su maestro se lo prohibía, Bali, rey de los asuras, entregó la tierra entera en caridad a Viṣṇu.

Verse 26

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥

¿De qué sirve un kṣatriya indigno que sigue viviendo, si con este cuerpo perecedero no obtiene una gloria inmensa al obrar para el bien de los brāhmaṇas?

Verse 27

इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥

Así, decidido, el generoso Jarāsandha se dirigió a Kṛṣṇa, Arjuna y Bhīma: “Oh brāhmaṇas eruditos, escoged lo que deseéis; os lo daré, aun si fuera mi propia cabeza.”

Verse 28

श्रीभगवानुवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्‍‍क्षिण: ॥ २८ ॥

El Señor Supremo dijo: “Oh rey excelso, si lo consideras apropiado, concédenos batalla en forma de duelo. Somos príncipes kṣatriyas y hemos venido a pedir combate; no tenemos otra petición.”

Verse 29

असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥

Aquel es Bhīma, hijo de Pṛthā, y este es su hermano Arjuna. Y Yo soy su primo materno, Kṛṣṇa; sábeme como tu enemigo.

Verse 30

एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥

Así desafiado, el rey de Magadha soltó una carcajada y, irritado, dijo con desprecio: “¡Muy bien, necios, entonces os daré batalla!”

Verse 31

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥

“Pero no lucharé contigo, oh Kṛṣṇa, pues eres un cobarde. En medio de la batalla tu vigor flaqueó, y abandonaste tu propia capital, Mathurā, para refugiarte en el mar.”

Verse 32

अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥

Este Arjuna no es de mi misma edad ni posee gran fuerza; no es mi igual, por lo tanto no debe ser el contendiente. Pero Bhīma tiene una fuerza igual a la mía.

Verse 33

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥

Dicho esto, Jarāsandha entregó a Bhīmasena una enorme maza, tomó otra para sí y salió fuera de la ciudad.

Verse 34

तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥

Luego, en el terreno llano, los dos héroes se trabaron en combate. Enloquecidos por la furia de la batalla, se golpeaban mutuamente con mazas como rayos.

Verse 35

मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥

Trazando círculos variados, giraban a izquierda y derecha. Como actores danzando en un escenario, su combate se veía espléndido.

Verse 36

ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥

Entonces, al chocar las mazas lanzadas, se oyó un “¡chat, chat!” semejante al golpe del rayo. Oh Rey, sonaba como el choque de los grandes colmillos de dos elefantes en lucha.

Verse 37

ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥

Ambos blandían sus mazas con tal rapidez y fuerza que, al golpear hombros, caderas, pies, manos, muslos y clavículas, las armas se hicieron añicos, como ramas del árbol arka cuando dos elefantes enfurecidos se acometen con furia.

Verse 38

इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥

Así, arruinadas las mazas, aquellos dos héroes humanos, enfurecidos, se golpearon con puños duros como hierro. El estruendo de sus palmadas y golpes sonaba como el choque de dos elefantes o como ásperos truenos.

Verse 39

तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥

Oh Rey, al golpearse así dos rivales iguales en adiestramiento, fuerza y vigor, la lucha no llegó a ninguna conclusión. Sin menguar su rapidez, siguieron combatiendo sin tregua.

Verse 40

शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥

El Señor Hari conocía el secreto del nacimiento y la muerte de su enemigo Jarāsandha, y también cómo la demoníaca Jarā le había concedido la vida. Considerándolo todo, el Señor Kṛṣṇa infundió su poder especial en Pārtha (Bhīma).

Verse 41

सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥

Tras determinar el modo de matar al enemigo, el Señor de visión infalible hizo una seña a Bhīma partiendo en dos una ramita de un árbol, como si fuera una señal.

Verse 42

तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥

Al comprender la señal, el poderoso Bhīma, el mejor de los combatientes, tomó a su adversario por los pies y lo arrojó al suelo.

Verse 43

एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥

Bhīma aplastó una pierna con su pie y sujetó la otra con ambas manos; y, como un gran elefante quiebra una rama, desgarró a Jarāsandha desde el ano hacia arriba.

Verse 44

एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले दद‍ृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥

Entonces los súbditos vieron al rey tendido en dos partes: cada una con una pierna, un muslo, un testículo, una cadera, un hombro, un brazo, un ojo, una ceja y una oreja, y con media espalda y medio pecho.

Verse 45

हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥

Con la muerte del señor de Magadha se alzó un gran clamor de lamentación; mientras Arjuna y Kṛṣṇa, el infalible Acyuta, abrazaron a Bhīma para felicitarlo.

Verse 46

सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥

El Señor Bhagavān, sustentador y bienhechor de todos los seres, de esencia inconmensurable, coronó a Sahadeva, hijo de Jarāsandha, como soberano de Magadha; y luego liberó a todos los reyes que Magadha había encarcelado.