Chapter 14: Gunatraya Vibhaga Yoga

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम...

El Bienaventurado Señor dijo: De nuevo declararé el conocimiento supremo, el mejor de todos los conocimientos; conociéndolo, todos los sabios han alcanzado la perfección más alta.

Verse 2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥

Apoyándose en este conocimiento, alcanzan semejanza conmigo; ni siquiera en la creación nacen de nuevo, ni en la disolución tiemblan.

Verse 3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥

Mi seno es el gran Brahman; en él deposito la semilla. De ahí surge el origen de todos los seres, oh Bhārata.

Verse 4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥

En todos los vientres, oh hijo de Kuntī, cualesquiera formas que nazcan, de todas ellas el gran Brahman es el seno, y Yo soy el Padre que otorga la semilla.

Verse 5

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥

Sattva, rajas y tamas: tales son los guṇas nacidos de la prakṛti. Ellos atan, oh de poderosos brazos, al Imperecedero encarnado en el cuerpo.

Verse 6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥

Entre ellos, sattva, por su pureza, es luminoso y libre de aflicción; ata, oh sin mancha, por el apego a la dicha y por el apego al conocimiento.

Verse 7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥

Sabe que rajas es de la naturaleza de la pasión, nacido del ansia y del apego; ata, oh hijo de Kuntī, al ser encarnado por el apego a la acción.

Verse 8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥

Sabe que el tamas nace de la ignorancia; extravía a todos los seres encarnados. Encadena, oh Bhārata, mediante la negligencia, la pereza y el sueño.

Verse 9

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ १४.९ ॥

El sattva ata a la felicidad, el rajas a la acción, oh Bhārata; pero el tamas, velando el conocimiento, ata a la negligencia.

Verse 10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥

Venciendo al rajas y al tamas, prevalece el sattva, oh Bhārata; el rajas (prevalece) sobre el sattva y el tamas; y el tamas, asimismo, sobre el sattva y el rajas.

Verse 11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥

Cuando, en este cuerpo, la luz surge por todas las puertas, entonces debe saberse, se dice, que el sattva ha aumentado.

Verse 12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥

Codicia, actividad, el emprender acciones, inquietud y anhelo: todo esto surge cuando el rajas aumenta, oh el mejor de los Bhāratas.

Verse 13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥

Oscuridad (falta de luz), inactividad, negligencia y engaño: de esto nace cuando el tamas aumenta, oh alegría de los Kurus.

Verse 14

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥

Cuando el ser encarnado llega a la disolución (la muerte) mientras predomina el sattva, entonces alcanza los mundos puros de quienes conocen lo Supremo.

Verse 15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥

Al ir a la muerte en rajas, uno renace entre quienes están apegados a la acción; asimismo, al morir en tamas, renace en vientres de extravío (formas de nacimiento confundidas).

Verse 16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥

Se dice que el fruto de la acción meritoria es sāttvico y puro; el fruto del rajas es sufrimiento; el fruto del tamas es ignorancia.

Verse 17

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥

Del sattva nace el conocimiento; del rajas, la codicia; del tamas nacen la negligencia y el engaño, y también la ignorancia misma.

Verse 18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥

Los establecidos en sattva ascienden; los rajásicos permanecen en el término medio; los establecidos en la actividad de la cualidad más baja, tamas, descienden.

Verse 19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥

Cuando el vidente no percibe otro hacedor que los guṇas, y conoce Aquello que está más allá de los guṇas, alcanza Mi estado, Mi ser.

Verse 20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥

Habiendo trascendido estos tres guṇas nacidos del cuerpo, el ser encarnado, liberado del sufrimiento del nacimiento, la muerte y la vejez, alcanza la inmortalidad.

Verse 21

अर्जुन उवाच । कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥

Arjuna dijo: ¿Por qué signos se conoce a quien ha trascendido estos tres guṇas, oh Señor? ¿Cuál es su conducta, y cómo va más allá de estos tres guṇas?

Verse 22

श्रीभगवानुवाच । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥

El Bienaventurado Señor dijo: Oh Pāṇḍava, no odia la luz, ni la actividad, ni tampoco la ilusión cuando se manifiestan; ni las anhela cuando cesan.

Verse 23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥

Sentado como si fuera indiferente, no es sacudido por los guṇas; pensando: «solo los guṇas actúan», permanece firme y no vacila.

Verse 24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥

Igual en dolor y placer, dueño de sí; considerando por igual un terrón, una piedra y el oro; para el firme, lo agradable y lo desagradable son lo mismo; igual ante la censura y la alabanza.

Verse 25

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥

Igual en honor y deshonor, igual hacia el bando del amigo y el del adversario; abandonando toda empresa emprendida por interés propio, se le llama «más allá de los guṇas».

Verse 26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥

Y quien Me sirve sin desviarse, mediante bhakti-yoga de devoción inquebrantable, ese, habiendo trascendido estos guṇas, se vuelve apto para el estado de Brahman (brahma-bhūya).

Verse 27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥

Porque Yo soy el fundamento de Brahman, y de la inmortalidad y de lo imperecedero, y del dharma eterno, y de la bienaventuranza absoluta, sin mezcla.