Adhyaya 114

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नर्मदाश्रीपर्वतादिमाहात्म्यं नाम त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्दशाधिकशततमो ऽध्यायः गयामाहात्म्यम् अग्निर् उवाच गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः सुरैः

Así, en el Agni Mahāpurāṇa concluye el capítulo centésimo decimotercero, titulado «La grandeza de Narmadā, Śrīparvata y los lugares sagrados afines». Ahora comienza el capítulo centésimo decimocuarto: «La grandeza de Gayā». Agni dijo: «Narraré la grandeza de Gayā, el más excelente entre los tīrthas supremos. El asura Gayāsura practicó austeridades; por el ardor de esas austeridades, los dioses quedaron afligidos».

Verse 2

उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात् तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्

Así interpelado, Viṣṇu—que mora en el Océano de Leche—fue suplicado: «Protégennos de Gayāsura». Diciendo «Así sea», Hari habló entonces al daitya: «Pide (declara) un don».

Verse 3

दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं

El Daitya dijo: «Que yo quede purificado por todos los tīrtha, los vados sagrados». Diciendo «Así sea», Viṣṇu se marchó; y cuando el Daitya miró alrededor, no vio a Hari (Viṣṇu).

Verse 4

गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः सिद्धिमाप्नुयुरिति झ तत्तपस्तापितैर् इति ग , घ , झ च ब्रह्मादयः पुनः इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज झ च गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे

Cuando la tierra y el cielo quedaron desolados, los dioses—encabezados por Brahmā—fueron ante Hari y dijeron: «Oh Hari, la tierra y el triple cielo (tridiva) están vacíos, privados de su debido orden».

Verse 5

दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह

Con solo ver al Daitya, Hari se dirigió a Brahmā: «Para el propósito del yajña, pide el cuerpo del Daitya, junto con los treinta y tres dioses».

Verse 6

तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत् अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं

Al oírlo, Brahmā—como suegro—dijo entonces a Gayāsura: «Como huésped, te solicito tu cuerpo, purificado, para que sirva de terreno-altar para un yajña».

Verse 7

गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं विभुः

Gayāsura dijo: «Así sea», y entonces cayó sobre su propia cabeza; y cuando esta se movió, el Señor realizó el rito sacrificial y dijo: «Ofreced la oblación completa (pūrṇāhuti)».

Verse 8

पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत् शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्

Entonces Brahmā volvió a dirigirse a Viṣṇu: «Cuando el tiempo se cumplió, el Asura se puso en movimiento. Entonces Śiṣṇu, tras convocar a Dharma, habló de una losa de piedra divina (śilā), formada por la naturaleza de los dioses»

Verse 9

धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः

«Oh dioses todos, sostened esto y permaneced apostados sobre ello; pues allí mi propia forma—como portador de la maza—será establecida, junto con las huestes de los dioses.»

Verse 10

धर्मः शिलां देवमयीं तच् छ्रुत्वाधारयत् परां या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता

Al oírlo, Dharma sostuvo la suprema losa de piedra divina; de Dharma y de Dharmavatī nació una hija, Dharmavratā, consagrada al voto de la rectitud.

Verse 11

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया

Marīci, hijo de Brahmā, la tomó por esposa, adornada de austeridad; y así como Hari se deleitó con Śrī, y Śambhu se deleitó con Gaurī, así se deleitó él con ella.

Verse 12

कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु

Habiendo traído del bosque hierba kuśa, flores y otras cosas—agotado por el esfuerzo—después de comer dijo a su esposa virtuosa, observante del voto: «Frota y masajea mis pies.»

Verse 13

विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत् एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः

Habiendo dicho: «Así sea», prestó un servicio grato a los pies del muni que había reposado. Entretanto, Brahmā llegó allí cuando el sabio había caído dormido.

Verse 14

धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः

Mientras meditaba el voto del dharma, ¿por qué habría de adorar a Brahmā con ofrendas formales? En su lugar, realizo el masaje de los pies, pues Brahmā debe ser venerado como el guru de los gurús.

Verse 15

आहुतिमिति ख , छ , ज च देहमयीमिति ग , छ , ज च तपश्चितामिति झ समानीय श्रमान्वित इति ज सुप्ते समागत इति घ , ङ , ज , झ च धर्मव्रतेत्यादिः, गुरोर्गुरुरित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः मरीचिस्तामपश्यत् स शशापोक्तिव्यतिक्रमात्

«Āhuti»: así leen los manuscritos Kha, Cha y Ja; «dehamayī»: así leen Ga, Cha y Ja; «tapaścitā»: así lee Jha; «habiendo reunido (a ella), exhausto por el esfuerzo»: así lee Ja; «habiendo llegado mientras (él) dormía»: así leen Gha, Ṅa, Ja y Jha. Desde «dharmavrate…» hasta «guror guruḥ» falta la lectura en el manuscrito Cha. Luego, tras reflexionar, adoró a Brahmā con ofrendas y otros ritos; Marīci la vio y lo/la maldijo por transgredir lo que había sido dicho (esto es, la instrucción pronunciada).

Verse 16

शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया

Dharmavratā dijo con ira: «Por (tu) cólera, te convertirás en piedra»; y, abandonando aquel masaje de pies, añadió: «Tu guru ha sido venerado por mí».

Verse 17

अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात् धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्

«No tengo culpa, pues tú, en verdad, incurrirás en una maldición de Śaṅkara (Śiva)». Dharmavratā, firme en su voto justo, cargó aparte con la maldición y luego entró en medio del fuego.

Verse 18

तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्

Practicó austeridades (tapas) durante miles y decenas de miles de años; entonces los dioses—Viṣṇu y los demás—dijeron: «Habla, elige un don».

Verse 19

धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे देवा ऊचुः दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा

Dharmavratā dijo a los dioses: «Que se cumpla mi maldición». Los dioses respondieron: «La maldición otorgada por Marīci se realizará; no habrá otro desenlace».

Verse 20

शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी

Oh piedra, llegarás a ser purificada—señalada por las huellas de los pies de los dioses; oh la de voto divino, oh piedra divina, que encarnas las formas primordiales de todos los dioses.

Verse 21

सर्वदेवमयी पुण्या निश् चलायारसुस्य हि देवव्रतोवाच यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा

«(Ella/ella) es santa, meritoria y hecha de todos los dioses—en verdad, inmutable.» Devavrata dijo: «Si todos vosotros estáis complacidos conmigo, que habitéis en mí para siempre».

Verse 22

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः अग्निर् उवाच देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः

Dijo Agni: Brahmā, Viṣṇu y Rudra, y los demás dioses—junto con las diosas encabezadas por Gaurī y Lakṣmī—al oír las palabras de Devavrata, respondieron: «Así sea», y luego partieron al cielo.

Verse 23

सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः

Esa roca de forma divina fue sostenida para este asura por Dharma; y el daitya, junto con la roca, fue puesto en movimiento. Entonces Rudra y los demás dioses permanecieron allí presentes.

Verse 24

सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः प्रसादितः क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं

Entonces el daitya, junto con los dioses que lo acompañaban, fue puesto en movimiento; y luego, aplacado por los Devas, Hari—morador del Océano de Leche—otorgó su propia forma manifestada, el auspicioso Gadādhara, el Señor portador de la maza.

Verse 25

गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं मूर्त्या वै देवगम्यया ज पवित्रा देवानां वन्दिता त्वमिति घ सर्वतीर्थमयी इति घ , झ च तदा देवैर् इति ज गच्छेत्युक्त्वा स्वयं गच्छेदिति झ गच्छन्तूक्त्वा स्वयं यास्ये इति ख , छ च मूर्त्या देवैकगम्यया इति घ , ङ च स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः

“¡Id, oh vosotros!”—dicho esto, Él mismo avanza mediante aquella forma accesible a los dioses. (Se le invoca:) “Tú eres el purificador, venerado por los dioses”, y “Tú estás constituido por todos los tīrthas (vados sagrados)”. Entonces, tras decirles “id”, Él mismo va. Allí permanece el Señor Gadādhara, portador de la maza, cuya naturaleza es a la vez manifiesta e inmanifiesta.

Verse 26

निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः गदो नामासुरो दैत्यः स हतो विष्णुना पुरा

Por causa de la quietud y la firmeza, el propio Señor se mantuvo en pie como el primordial Gadādhara, portador original de la maza. Antaño, un daitya-asura llamado Gada fue muerto por Vishnu.

Verse 27

तदस्थिनिर्मिता चाद्या गदा या विश्वकर्मणा आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः

Y aquella maza primordial, forjada por Viśvakarman a partir de sus huesos, fue la primera de su clase; con esa maza original fueron abatidos los Rākṣasas, con Heti a la cabeza.

Verse 28

गदाधरेण विधिवत् तस्मादादिगधाधरः देवमय्यां शिलायां च स्थिते चादिगदाधरे

Por tanto, cuando (la deidad) Gadādhara ha sido instalada conforme a la norma ritual, se tiene por presente a ese Gadādhara primordial—morando también en la piedra sagrada impregnada de divinidad; en verdad, el Gadādhara originario queda allí establecido.

Verse 29

गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं

Cuando Gaya-asura permaneció inmóvil, Brahmā ofreció la oblación final (pūrṇāhuti). Entonces Gaya-asura dijo a los dioses: «¿Por qué motivo, en verdad, he sido engañado?»

Verse 30

विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत मे वरं

Por la sola palabra de Viṣṇu, ¿por qué no habría yo de quedar totalmente inmóvil? Si he sido sometido, oh dioses, entonces debéis concederme el don (vara) que me corresponde.

Verse 31

देवा ऊचुः तीर्थस्य करणे यत् त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति

Los dioses dijeron: «Puesto que, para la constitución de este tīrtha, te hemos hecho permanecer inmóvil, este lugar será tu kṣetra: un dominio sagrado asociado a Viṣṇu, a Śambhu (Śiva) y también a Brahmā.»

Verse 32

प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः

Proclamando: «Este es célebre por encima de todos los tīrthas; para los Pitṛs y los demás otorga el logro de Brahmaloka», aquellos dioses permanecieron allí; y las diosas—junto con los tīrthas y otras presencias sagradas—también quedaron establecidas en ese lugar.

Verse 33

यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्

Concluido el rito sacrificial, Brahmā otorgó entonces a los sacerdotes oficiantes la dakṣiṇā (retribución ritual). Debe ofrecerse como dakṣiṇā la región sagrada de Gayā, extendida por cinco krośas, y cincuenta y cinco (55) unidades/monedas.

Verse 34

ग्रामान् स्वर्णगिरीन् कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्

Por intención piadosa o imaginación ritual, (él) configura aldeas y montañas de oro; ríos que manan leche y miel; estanques colmados de cuajada (dadhi) y ghee; y muchas montañas hechas de alimento y cosas semejantes.

Verse 35

मादादिगदाधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति शिलायान्तु इति ज वाञ्छितो ह्य् अहमिति ख , छ च दातुमर्हथेति ङ तीर्थस्य कारणायेति घ , झ च ग्रामान् पुण्यगिरीनिति ङ दध्याद्यैर् बहूनन्नादिपर्वतानिति ज कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा ददौ प्रभुः

([Notas textuales:] En el manuscrito Ja falta la lectura interna “mādādi-gadādhara”; Ja lee “śilāyāntu”; Kha y Cha leen “vāñchito hy aham”; Ṅa lee “dātum arhathe”; Gha y Jha leen “tīrthasya kāraṇāya”; Ṅa lee “grāmān puṇya-girīn”; Ja lee “dadhyādyaiḥ bahūn annādi-parvatān”.) Habiendo dicho sólo unas pocas palabras, el Señor concedió la vaca que cumple los deseos, Kāmadhenu, el árbol que cumple los deseos, Kalpataru, y casas de oro y plata; y los principales brahmanes no pidieron nada.

Verse 36

धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा

Pero si, por codicia, aceptan dinero y cosas semejantes durante un yajña realizado por el dharma, y permaneciendo así van a Gayā, entonces en ese momento son maldecidos por Brahmā.

Verse 37

विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः

Quedaréis privados de conocimiento y llenos de tṛṣṇā (ansia, sed). Los ríos carecerán de leche y de lo semejante, y las montañas tomarán forma de piedra.

Verse 38

ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्

Los brahmanes se dirigieron a Brahmā: «Todo esto ha sido destruido por una maldición. Por gracia, devuélvelo a la vida para nosotros». Y él habló a los brahmanes.

Verse 39

तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं भविष्यथ ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः

Vosotros, que os ganáis la vida sirviendo en los tīrthas (vados sagrados), perduraréis mientras existan la luna y el sol; y los hombres que lleguen a Gayā y os rindan culto y honor obtendrán asimismo un mérito duradero.

Verse 40

हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत् नरकात् स्वर्गलोकाय स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं

Mediante ofrendas de havya y kavya, mediante dones de riqueza y mediante actos realizados con fe (śraddhā), cien generaciones de ese linaje son conducidas adelante: del infierno al mundo celestial, y del cielo al estado supremo y trascendente.

Verse 41

गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं बहुदक्षिणं गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं

Gaya también realizó un sacrificio (yajña), abundante en ofrendas de alimento y rico en dakṣiṇā (dones sacerdotales); por ello la ciudad fue llamada por su nombre, Gayā. Allí los Pāṇḍava adoraron a Hari (Viṣṇu).