Verse 20
Brahmavidya
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात् । अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् ॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते । रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः ॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः । मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम् ॥ दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे । अभिषिच्यामृतेनैव हंस हंसेति यो जपेत् ॥ जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते । एवं दिने दिने कुर्याद् अणिमादिविभूतये ॥२०-२४॥
नभः-स्थम् । निष्कलम् । ध्यात्वा । मुच्यते । भव-बन्धनात् । अनाहत-ध्वनि-युतम् । हंसम् । यः । वेद । हृत्-गतम् ॥ स्व-प्रकाश-चित्-आनन्दम् । सः । हंसः । इति । गीयते । रेचकम् । पूरकम् । मुक्त्वा । कुम्भकेन । स्थितः । सुधीः ॥ नाभि-कन्दे । समौ । कृत्वा । प्राण-अपानौ । समाहितः । मस्तक-स्थ-अमृत-आस्वादम् । पीत्वा । ध्यानेन । स-आदरम् ॥ दीप-आकारम् । महा-देवम् । ज्वलन्तम् । नाभि-मध्यमे । अभिषिच्य । अमृतेन । एव । हंस । हंसेति । यः । जपेत् ॥ जरा-मरण-रोग-आदि । न । तस्य । भुवि । विद्यते । एवम् । दिने । दिने । कुर्यात् । अणिमा-आदि-विभूतये ॥
nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt | anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam || svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate | recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ || nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ | mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram || dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame | abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet || jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate | evaṃ dine dine kuryād aṇimādivibhūtaye ||20–24||
Meditating on the partless principle abiding in space, one is released from the bondage of becoming. Whoever knows the Haṃsa seated in the heart, endowed with the unstruck sound, is said to be self-luminous consciousness and bliss. Letting go of exhalation and inhalation, the wise one abides in retention (kumbhaka). Having made prāṇa and apāna equal at the navel-knot, concentrated, he drinks—through reverent meditation—the taste of nectar stationed in the head. He contemplates the great Deity, lamp-like and blazing in the middle of the navel; anointing it with nectar, whoever repeats “haṃsa, haṃsa”—for him on earth there is no old age, death, disease, and the like. Thus one should practise this day by day for the attainment of aṇimā and other powers.
Having meditated on the partless (principle) abiding in the sky (space), one is released from the bondage of becoming. Whoever knows the haṃsa situated in the heart, endowed with the unstruck sound—he is said to be self-luminous consciousness and bliss. Abandoning exhalation and inhalation, the wise one remains in retention (kumbhaka). Having made prāṇa and apāna equal at the navel-bulb, concentrated, he drinks—through meditation with reverence—the taste of nectar located in the head. (He meditates on) the great deity, flame-shaped, blazing in the middle of the navel; having anointed (it) with nectar, whoever repeats ‘haṃsa, haṃsa’—for him on earth there is no old age, death, disease, and the like. Thus one should do (this) day by day for the attainment of aṇimā and other powers.