Mantra 12
Sukta 1.120
Rishi: Kakṣīvān Dairghatamasa (traditional for RV 1.120)
Devata: Aśvinau (contextual continuity; verse contains an obscure vocative basri)
Chandas: Anuṣṭubh-like/short metre (requires śākhā verification; commonly RV 1.120 uses shorter metres than the preceding triṣṭubhs)
Samhita Patha (Devanagari)
अध स्वप्नस्य निर्विदेऽभुञ्जतश्च रेवतः । उभा ता बस्रि नश्यतः ॥
Samhita Patha (IAST)
अध॒ स्वप्न॑स्य॒ निर्वि॒देऽभु॑ञ्जतश्च रे॒वत॑: । उ॒भा ता बस्रि॑ नश्यतः ॥
Transliteration
ádha svápnasya nírvidé’bhúñjataś ca revátaḥ | ubhā́ tā́ básri naśyataḥ ||
Translation
Then, from the weariness of sleep, and from the enjoyment of mere riches, the two (hindrances) pass away—both, O Basri, are dissolved.
Padapatha (Word Analysis)
अध॑ । स्वप्न॑स्य । निः । वि॒दे॒ । अभु॑ञ्जतः । च॒ । रे॒वतः॑ । उ॒भा । ता । बस्रि॑ । न॒श्य॒तः॒ ॥अध । स्वप्नस्य । निः । विदे । अभुञ्जतः । च । रेवतः । उभा । ता । बस्रि । नश्यतः ॥adha | svapnasya | niḥ | vide | abhuñjataḥ | ca | revataḥ | ubhā | tā | basri | naśyataḥ
Word by Word
अधthen, now, further
अध:
—
TypeIndeclinable
Rootअध (निपात)
स्वप्नस्यof sleep, of a dream
स्वप्नस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक)
निर्विदेfor weariness/disgust (i.e., for getting rid of it)
निर्विदे:
सम्प्रदान (dative: ‘for/unto’)
TypeNoun
Rootनिर्विद् (प्रातिपदिक; नि-√विद्/√विन्द् ‘to find/know’ → ‘disgust, weariness’)
अभुञ्जतthey partook/enjoyed
अभुञ्जत:
क्रिया
TypeVerb
Root√भुज् (भुङ्क्ते) ‘to enjoy/partake’
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
रेवत:the wealthy/splendid ones
रेवत::
कर्तृ (subject of अभुञ्जत)
TypeAdjective (used substantively) / Noun
Rootरेवत् (प्रातिपदिक) ‘wealthy, splendid’
उभाboth (two)
उभा:
कर्तृ (subject of नश्यतः)
TypePronoun/Adjective
Rootउभ (प्रातिपदिक) ‘both’
ताthose two
ता:
कर्तृ (co-referential with उभा)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बस्रि‘basri’ (obscure word/epithet; exact sense uncertain)
बस्रि:
सम्बोधन/विशेषण (uncertain)
TypeNoun (uncertain) / Epithet
Rootबस्रि (प्रातिपदिक; RV hapax/obscure, likely a proper/epithetic form)
नश्यतःthe two disappear/vanish
नश्यतः:
क्रिया
TypeVerb
Root√नश् ‘to perish, disappear’