Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 49, Shloka 4

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।

rājānaṃ dhig daśarathaṃ kāmasya vaśam āgatam ||

hā nṛśaṃsā ’dya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī |

tīkṣṇā sambhinnamaryādā tīkṣṇakarmaṇi vartate ||

yā putram īdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |

vanavāse mahāprājñaṃ sānukrośaṃ jitendriyam ||

“Shame on King Daśaratha, who has fallen under the sway of desire! Alas—today that ruthless Kaikeyī, sinful and bound to sin, has shattered every boundary of propriety and is set upon a cruel deed: she is sending the king’s son—righteous, profoundly wise, compassionate, and self-restrained—away to dwell in the forest.”

राजानम्the king
राजानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
धिक्fie!
धिक्:
Bhāva (भाव/utterance)
TypeIndeclinable
Rootधिक् (अव्यय)
Formनिन्दार्थक-अव्यय (interjection of censure: fie!)
दशरथम्Dasaratha
दशरथम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; राजानम् इत्यस्य विशेष्य-विशेषणभावे समानार्थक (apposition)
कामस्यof desire/passion
कामस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
वशम्under control
वशम्:
Gati/Karma (गति/कर्म)
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘वशम् आगतम्’ इति क्रियाविशेषणवत्
आगतम्having come (into)
आगतम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formकृदन्त: क्त-प्रत्यय (past passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; राजानम्/दशरथम् इत्यस्य विशेषण
हाalas
हा:
Bhāva (भाव)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formशोक/विस्मयार्थक-अव्यय (alas!)
नृशंसācruel
नृशंसā:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कैकेयी इत्यस्य विशेषण
अद्यnow
अद्य:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (today/now)
कैकेयीKaikeyi
कैकेयी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
पापाsinful
पापा:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootपाप (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कैकेयी इत्यस्य विशेषण
पाप-अनुबन्धिनीone who clings to sin
पाप-अनुबन्धिनी:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootपाप (प्रातिपदिक) + अनुबन्धिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कैकेयी इत्यस्य विशेषण; समासः (पापम् अनुबध्नाति/अनुसरति इति)
तीक्ष्णाharsh/cruel
तीक्ष्णा:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कैकेयी इत्यस्य विशेषण
सम्भिन्न-मर्यादाhaving broken all bounds of propriety
सम्भिन्न-मर्यादा:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-भिद् (धातु, क्त/कृदन्त) + मर्यादा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कैकेयी इत्यस्य विशेषण; समासः (मर्यादा सम्भिन्ना यस्याः सा)
तीक्ष्ण-कर्मणिin a cruel deed
तीक्ष्ण-कर्मणि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुषः (तीक्ष्णं कर्म)
वर्ततेis engaged/acts
वर्तते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्
याwho
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun)
पुत्रम्son
पुत्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
ईदृशम्such (a one)
ईदृशम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootईदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुत्रम् इत्यस्य विशेषण
राज्ञःof the king
राज्ञः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
प्रवासयतिbanishes
प्रवासयति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-वास् (धातु, णिच् causative)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्; णिच् (causative): causes to dwell away/banishes
धार्मिकम्righteous
धार्मिकम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootधार्मिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुत्रम् इत्यस्य विशेषण
वन-वासेto forest-exile
वन-वासे:
Adhikaraṇa/Gati (अधिकरण/गति)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक) + वास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; गत्यर्थे अधिकरण (to/into forest-dwelling); समासः (वने वासः)
महा-प्राज्ञम्very wise
महा-प्राज्ञम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुत्रम् इत्यस्य विशेषण; कर्मधारयः (महान् प्राज्ञः)
स-अनुक्रोशम्compassionate
स-अनुक्रोशम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय/उपसर्गवत्) + अनुक्रोश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुत्रम् इत्यस्य विशेषण; समासः (अनुक्रोशः अस्ति यस्य सः)
जित-इन्द्रियम्self-controlled
जित-इन्द्रियम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootजित (जि धातु, क्त/कृदन्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुत्रम् इत्यस्य विशेषण; समासः (इन्द्रियाणि जितानि यस्य सः)

(The villagers were speaking among themselves) Fie on the king who is overtaken by passion! Alas, the heartless, sinful Kaikeyi, indulging in evil has banished into the forest this prince who is righteous and sagacious, compassionate and self-restrained. How could this cruel Kaikeyi, by breaking all limits of decorum resort to such atrocious action?

D
Daśaratha
K
Kaikeyī
R
Rāma
K
Kosala
F
forest (vana)

FAQs

The verse highlights rājadharma and maryādā: a king should not be ruled by personal desire, and decisions affecting the righteous must not violate moral boundaries or social propriety.

As Rāma proceeds toward exile, people in villages and hamlets speak in grief and anger, condemning Daśaratha’s weakness and Kaikeyī’s cruelty in sending Rāma to the forest.

Rāma’s dharma and self-mastery are emphasized: he is described as righteous, wise, compassionate, and restrained in his senses (jitendriya).