Shloka 42
Gadāyuddhe Kṛṣṇopadeśaḥ (Kṛṣṇa’s Counsel in the Mace-Duel) — Śalya-parva 57
Devanagari script
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत । राजेन्द्र! भीमसेनकी छोड़ी हुई उस वेगवती गदाके गिरनेसे धरती डोलने लगी ।। ४१६ || तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे
Transliteration
sañjaya uvāca | nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata | rājendra bhīmasenena muktāyā vegavatyā gadāyā nipatanāt dharā cacāla | tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe |
Translation
Sañjaya said: O great king, as it fell, the earth shook. O lord of kings, when that swift mace hurled by Bhīmasena struck down, the ground itself trembled. But the Kaurava prince could not endure that his mace had been checked in battle.
Word by Word
निपतन्त्याby (its) falling down
निपतन्त्या:
करण
TypeVerb
Rootनिपत् (धातु) → निपतन्ती (वर्तमान कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
पृथिवीthe earth
पृथिवी:
कर्ता
TypeNoun
Rootपृथिवी
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समकम्पतshook, trembled
समकम्पत:
TypeVerb
Rootकम्प् (धातु) + सम्
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथम, एकवचन
ताम्that (one/it)
ताम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
अमृष्यतdid not endure, could not bear
अमृष्यत:
TypeVerb
Rootमृष् (धातु) + अ (निषेध/नञ्-प्रभावः) → अमृष्
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथम, एकवचन
कौरव्यःthe Kaurava (warrior)
कौरव्यः:
कर्ता
TypeNoun
Rootकौरव्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गदाम्the mace
गदाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगदा
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिहताम्struck back, repelled
प्रतिहताम्:
TypeAdjective
Rootप्रति-हन् (धातु) → प्रतिहत (भूतकृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रणेin battle
रणे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootरण
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SanjayaD
Dhritarashtra (implied by address: mahārāja)B
Bhimasena (Bhima)K
Kaurava prince (Duryodhana)G
gada (mace)P
pṛthivī/dharā (earth)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes