Shloka 11
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
Devanagari script
सम॑ संज्ञानुगश्वचैव स सर्वत्र व्यवस्थित: । उपभुड्धक्ते सदा सत्त्वमप: पुष्करपर्णवत्
Translation
That Knower of the Field abides everywhere in evenness of mind, ever following true discernment. He continually makes use of sattva, as a lotus leaf bears water yet is not stained by it.
Word by Word
समम्equally, evenly
समम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formअव्यय
संज्ञानुगःfollowing knowledge/understanding
संज्ञानुगः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंज्ञानुग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
Formअव्यय
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
Formअव्यय
सःhe
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र
Formअव्यय
व्यवस्थितःsteadily established, well-situated
व्यवस्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (क्त-प्रत्ययान्त)
उपभुङ्क्तेenjoys, experiences
उपभुङ्क्ते:
TypeVerb
Rootउप + भुज् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
सदाalways
सदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसदा
Formअव्यय
सत्त्वम्sattva; purity/being
सत्त्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अपःwaters
अपः:
Karma
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
पुष्करपर्णवत्like a lotus-leaf
पुष्करपर्णवत्:
TypeIndeclinable
Rootपुष्करपर्णवत् (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (वत्-प्रत्ययान्त उपमान)
क्षेत्रज्ञःthe knower of the field (self)
क्षेत्रज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समभावेनwith equanimity
समभावेन:
Karana
TypeNoun
Rootसमभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र
Formअव्यय
स्थितःstanding, abiding
स्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (क्त-प्रत्ययान्त)
Speaker
वायुदेव उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes