Previous Verse
Next Verse

Shloka 56

अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति

Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence

(ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलानपि वायसा: । किं पुनस्त्वं न मन्येथा: सर्वज्ञ: पुत्रमीदूशम्‌ ।। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै । शिशोरालिड्ग्यमानस्य चन्दनादधिकं भवेत्‌ ।।) 'ये मेरे अपने ही अण्डे हैं' ऐसा समझकर कौए कोयलके अण्डोंका भी पालन-पोषण करते हैं; फिर आप सर्वज्ञ होकर अपनेसे ही उत्पन्न हुए ऐसे सुयोग्य पुत्रका सम्मान क्‍यों नहीं करते? लोग मलयगिरिके चन्दनको अत्यन्त शीतल बताते हैं, परंतु गोदमें सटाये हुए शिशुका स्पर्श चन्दससे भी अधिक शीतल एवं सुखद होता है। न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविध: । शिशोरालिड्ग्यमानस्य स्पर्श: सूनोर्यथा सुख:,“अपने शिशु पुत्रको हृदयसे लगा लेनेपर उसका स्पर्श जितना सुखदायक जान पड़ता है, वैसा सुखद स्पर्श न तो कोमल वस्त्रोंका है, न रमणीय सुन्दरियोंका है और न शीतल जलका ही है

duṣyanta uvāca |

“mamāṇḍānīti vardhante kokilān api vāyasāḥ | kiṃ punas tvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putram īdṛśam ||

malayāc candanaṃ jātam atiśītaṃ vadanti vai | śiśor āliṅgyamānasya candanād adhikaṃ bhavet ||

na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśas tathāvidhaḥ | śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ ||”

Duṣyanta said: “Thinking, ‘These are my own eggs,’ even crows rear the eggs of cuckoos. How then would you—who know all—fail to acknowledge and honor such a worthy son, born from yourself? People say that sandalwood from the Malaya mountains is exceedingly cool; yet the touch of an infant held close in one’s arms is cooler and more soothing than sandalwood. Neither fine garments, nor beloved women, nor even cool water offers a touch like that: the embrace of one’s own little son is the most delightful of all.”

ममof me / my
मम:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, षष्ठी, एकवचन
अण्डानिeggs
अण्डानि:
कर्म
TypeNoun
Rootअण्ड
Formनपुंसक, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
वर्धन्तेthey nurture / they raise
वर्धन्ते:
TypeVerb
Rootवृध्
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, बहुवचन, आत्मनेपद
कोकिलान्cuckoos
कोकिलान्:
कर्म
TypeNoun
Rootकोकिल
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
अपिeven
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
वायसाःcrows
वायसाः:
कर्ता
TypeNoun
Rootवायस
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
किम्what? / why?
किम्:
TypePronoun
Rootकिम्
Formनपुंसक, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
पुनःagain / then
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
not
:
TypeIndeclinable
Root
मन्येथाःshould (you) think / consider
मन्येथाः:
TypeVerb
Rootमन्
Formविधिलिङ् (सम्भावना/आज्ञार्थ), मध्यम, एकवचन, आत्मनेपद
सर्वज्ञःall-knowing
सर्वज्ञः:
कर्ता
TypeAdjective
Rootसर्वज्ञ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुत्रम्son
पुत्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपुत्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ईदृशम्such (of this kind)
ईदृशम्:
विशेषण (कर्म)
TypeAdjective
Rootईदृश
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मलयात्from Malaya (mountain)
मलयात्:
अपादान
TypeNoun
Rootमलय
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
चन्दनम्sandalwood
चन्दनम्:
कर्ता
TypeNoun
Rootचन्दन
Formनपुंसक, प्रथमा, एकवचन
जातम्born / produced
जातम्:
विशेषण (कर्ता)
TypeParticiple
Rootजन्
Formनपुंसक, प्रथमा, एकवचन, क्त (भूतकर्मणि/भूतभावे)
अतिशीतम्very cool / extremely cold
अतिशीतम्:
कर्म (वदन्ति)
TypeAdjective
Rootअतिशीत
Formनपुंसक, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
वदन्तिthey say
वदन्ति:
TypeVerb
Rootवद्
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, बहुवचन, परस्मैपद
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
शिशोःof a baby
शिशोः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootशिशु
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
आलिङ्ग्यमानस्यof (one) being embraced
आलिङ्ग्यमानस्य:
सम्बन्ध
TypeParticiple
Rootआ-लिङ्ग्
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन, शानच् (वर्तमानकर्मणि)
चन्दनात्than sandalwood
चन्दनात्:
अपादान (तुलना-हेतु)
TypeNoun
Rootचन्दन
Formनपुंसक, पञ्चमी, एकवचन
अधिकम्more / greater
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसक, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
भवेत्would be / may be
भवेत्:
TypeVerb
Rootभू
Formविधिलिङ्, प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
not
:
TypeIndeclinable
Root
वाससाम्of garments
वाससाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootवासस्
Formनपुंसक, षष्ठी, बहुवचन
nor
:
TypeIndeclinable
Root
रमाणाम्of lovely women
रमाणाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootरमा
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
nor
:
TypeIndeclinable
Root
अपाम्of waters
अपाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअप्
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
स्पर्शःtouch
स्पर्शः:
कर्ता
TypeNoun
Rootस्पर्श
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाso / such
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
विधःkind / type
विधः:
विशेषण (स्पर्शः)
TypeNoun
Rootविध
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शिशोःof a baby
शिशोः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootशिशु
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
आलिङ्ग्यमानस्यof (one) being embraced
आलिङ्ग्यमानस्य:
सम्बन्ध
TypeParticiple
Rootआ-लिङ्ग्
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन, शानच् (वर्तमानकर्मणि)
स्पर्शःtouch
स्पर्शः:
कर्ता
TypeNoun
Rootस्पर्श
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सूनोःof a son
सूनोः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootसूनु
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
यथाas / like
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
सुखःpleasant
सुखः:
विशेषण (स्पर्शः)
TypeAdjective
Rootसुख
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

दुष्यन्त उवाच

D
Duṣyanta
C
crows (vāyasāḥ)
C
cuckoo (kokila)
M
Malaya (mountains/region)
S
sandalwood (candana)
I
infant/child (śiśu)
S
son (sūnu/putra)
G
garments (vāsas)
W
women/romantic pleasures (rāmā)
W
water (āpas)

Educational Q&A

The verse argues for dharmic responsibility toward one’s own child: even animals nurture what they believe to be their offspring, so a wise person should not deny or neglect a worthy son. It also elevates parental affection as a uniquely pure and soothing joy, surpassing sensual comforts.

Duṣyanta is persuading the other party to accept and honor a child as his own. He uses vivid analogies—crows rearing cuckoo eggs and the famed coolness of Malaya sandalwood—to emphasize that embracing one’s infant son is the greatest comfort and that acknowledging one’s progeny is proper conduct.