Previous Verse
Next Verse

Shloka 65

आदि पर्व, अध्याय 67 — गान्धर्वविवाह-समयः

Duḥṣanta–Śakuntalā: Gandharva Marriage and Succession Condition

क्षेमोग्रतीर्थ: कुहर: कलिज्ेषु नराधिप: । मतिमांश्व मनुष्येन्द्र ईश्वरश्वेति विश्वुत:ः,मद्रक, क्णवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक, सुवीर, सुबाहु, महावीर, बाह्लिक, क्रथ, विचित्र, सुरथ, श्रीमान्‌ नील नरेश, चीरवासा, भूमिपाल, दन्तवक्त्र, दानव दुर्जय, नृपश्रेष्ठ रुक्मी, राजा जनमेजय, आषाढ, वायुवेग, भूरितेजा, एकलव्य, सुमित्र, वाटधान, गोमुख, करूषदेशके अनेक राजा, क्षेमधूर्ति, श्रुतायु, उद्वह, बृहत्सेन, क्षेम, उग्रतीर्थ, कलिंग-नरेश कुहर तथा परम बुद्धिमान्‌ मनुष्योंका राजा ईश्वर

Vaiśaṃpāyana uvāca | kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ | matimāṃś ca manuṣyendra īśvaraś ceti viśrutaḥ | madrakaḥ kṛṇaveṣṭaḥ siddhārthaḥ kīṭakaḥ suvīraḥ subāhuḥ mahāvīraḥ bāhlikaḥ krathaḥ vicitraḥ surathaḥ śrīmān nīla-nareśaḥ cīravāsā bhūmipālaḥ dantavaktraḥ dānava-durjayaḥ nṛpaśreṣṭhaḥ rukmī rājā janamejayaḥ āṣāḍhaḥ vāyuvegaḥ bhūritejā ekalavyaḥ sumitraḥ vāṭadhānaḥ gomukhaḥ karūṣadeśakāś ca aneke rājānaḥ | kṣemadhūrtiḥ śrutāyuḥ udvahaḥ bṛhatsenāḥ kṣemaḥ ugratīrthaḥ kaliṅga-nareśaḥ kuharaḥ tathā parama-buddhimān manuṣyāṇāṃ rājā īśvaraḥ ||

Vaiśaṃpāyana said: Among the kings of Kaliṅga were Kuhara and Kṣema-Ugratīrtha; and there was also the famed ruler Īśvara, celebrated as a supremely intelligent lord among men. Along with them were many other monarchs—Madraka, Kṛṇaveṣṭa, Siddhārtha, Kīṭaka, Suvīra, Subāhu, Mahāvīra, Bāhlika, Kratha, Vicitra, Suratha, the illustrious king Nīla, Cīravāsā, Bhūmipāla, Dantavaktra, Dānava-Durjaya, the eminent king Rukmī, King Janamejaya, Āṣāḍha, Vāyuvega, Bhūritejā, Ekalavya, Sumitra, Vāṭadhāna, Gomukha, and many rulers from the land of Karūṣa—together with Kṣemadhūrti, Śrutāyu, Udvaha, Bṛhatsena, and others. Thus the narrative enumerates the assembled kings, emphasizing the breadth of royal power and the renown attached to wisdom and lordship.

क्षेमKṣema (a king/person named Kṣema)
क्षेम:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेम
FormMasculine, Nominative, Singular
उग्रतीर्थःUgratīrtha (a king/person; 'fierce sacred ford')
उग्रतीर्थः:
Karta
TypeNoun
Rootउग्रतीर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कुहरःKuhara (a king/person named Kuhara)
कुहरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुहर
FormMasculine, Nominative, Singular
कलिङ्गेषुamong/in the Kalingas (in Kalinga country/people)
कलिङ्गेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकलिङ्ग
FormMasculine, Locative, Plural
नराधिपःking, ruler of men
नराधिपः:
Karta
TypeNoun
Rootनराधिप
FormMasculine, Nominative, Singular
मतिमान्intelligent, wise
मतिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootमतिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
मनुष्येन्द्रःlord of men, king
मनुष्येन्द्रः:
Karta
TypeNoun
Rootमनुष्येन्द्र
FormMasculine, Nominative, Singular
ईश्वरःĪśvara (a king/person named Īśvara; 'lord')
ईश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootईश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
Formtrue
विश्रुताःwell-known, famed
विश्रुताः:
Karta
TypeAdjective
Rootविश्रुत
FormMasculine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
K
Kaliṅga
K
Kuhara
K
Kṣema-Ugratīrtha
Ī
Īśvara
M
Madraka
K
Kṛṇaveṣṭa
S
Siddhārtha
K
Kīṭaka
S
Suvīra
S
Subāhu
M
Mahāvīra
B
Bāhlika
K
Kratha
V
Vicitra
S
Suratha
N
Nīla (king)
C
Cīravāsā
B
Bhūmipāla
D
Dantavaktra
D
Dānava-Durjaya
R
Rukmī
J
Janamejaya
Ā
Āṣāḍha
V
Vāyuvega
B
Bhūritejā
E
Ekalavya
S
Sumitra
V
Vāṭadhāna
G
Gomukha
K
Karūṣa (Karūṣa-deśa)
K
Kṣemadhūrti
Ś
Śrutāyu
U
Udvaha
B
Bṛhatsena

Educational Q&A

The verse primarily functions as an enumeration, but it implicitly highlights a Mahābhārata theme: worldly power is widespread and impressive, yet it is remembered through reputation—especially wisdom (mati) and rightful sovereignty (īśvaratva). Renown is tied not only to might but also to the qualities by which rulers are known.

Vaiśaṃpāyana is listing kings and rulers—especially connected with Kaliṅga and other regions—who are being brought into the account as part of a larger catalogue of royal figures. The passage situates the story within a broad political map by naming many monarchs and their lands.