Shloka 3

व्यञ्जनान्तो विसर्गान्तौ दीर्घो युक्तपरो गुरुः / सानुस्वारश्च पादान्तो वा इत्युक्तो द्विमात्रकः

vyañjanānto visargāntau dīrgho yuktaparo guruḥ / sānusvāraśca pādānto vā ityukto dvimātrakaḥ

A syllable is held to be heavy (guru)—that is, of two mātrās—when it ends in a consonant, ends in visarga (ḥ), is long (dīrgha), or is followed by a consonant cluster; likewise, a syllable bearing anusvāra (ṃ), and optionally a syllable at the end of a pāda, is also said to be of two mātrās.

व्यञ्जनान्तःending in a consonant
व्यञ्जनान्तः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootव्यञ्जन (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; व्यञ्जनान्त = व्यञ्जनेन अन्तः यस्य (समास)
विसर्गान्तौ(two) ending in visarga
विसर्गान्तौ:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविसर्ग (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन; विसर्गान्त = विसर्गेण अन्तः यस्य (समास)
दीर्घःlong (vowel)
दीर्घः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीर्घ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
युक्तपरःhaving a conjunct/cluster following
युक्तपरः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुक्त (कृदन्त; √युज् धातु) + पर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; युक्तपर = युक्तः परः यस्य/यत्र (समास)
गुरुःheavy (guru syllable)
गुरुः:
Pradhana-predicative (Predicate/विधेय)
TypeAdjective
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
सानुस्वारःwith anusvāra
सानुस्वारः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/समास-पूर्वपद) + अनुस्वार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सानुस्वार = अनुस्वारयुक्तः (समास)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
पादान्तःat the end of a pāda (quarter-verse)
पादान्तः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपाद (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; पादान्त = पादस्य अन्तः (षष्ठी-तत्पुरुष)
वाor
वा:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/निगमनार्थक-अव्यय (quotative particle)
उक्तःis said/called
उक्तः:
Pradhana-predicative (Predicate/विधेय)
TypeAdjective
Root√वच् (धातु) क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (उक्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)
द्विमात्रकःhaving two mātrās (two time-units)
द्विमात्रकः:
Pradhana-predicative (Predicate/विधेय)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + मात्रा (प्रातिपदिक) + क (तद्धित)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विमात्रक = द्वे मात्रे अस्य (द्विगु-समास)

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Concept: Śabda-niyama: rules for determining guru syllables (dvimātraka) in chandas.

Vedantic Theme: Śabda as a disciplined vehicle of meaning; purity of transmission (śruti-smṛti style) through correct recitation.

Application: Use these criteria (consonant/visarga/long vowel/cluster/anusvāra/pāda-end option) to scan verses and maintain correct rhythm in pāṭha.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.207 (chandas/prastāra context); Garuda Purana 1.208 (metre definitions continuing)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse gives the technical rule-set for identifying a guru syllable (two mātrās), which is essential for correctly scanning, reciting, and preserving the Purana’s metrical structure.

It states that a syllable is heavy if it ends in a consonant or visarga, contains a long vowel, is followed by a consonant cluster, has anusvāra, and (optionally) if it occurs at the end of a pāda.

Use these rules to chant Garuda Purana verses with correct rhythm and timing, improving accuracy in memorization, teaching, and digital text/audio archiving.