Shloka 25

Vidradhi–Gulma Nidāna

Causes and Signs of Abscess and Abdominal Mass

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् / कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्

pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān / kaphāttīvro guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk

It appears like a ripe udumbara fruit; through pitta it brings burning, heat, and suppurative ‘ripening’. Through kapha it becomes severe—heavy, unctuous, itchy, hard, and with little pain.

पक्वripe
पक्व:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपक्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
उदुम्बरudumbara fig
उदुम्बर:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootउदुम्बर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासमध्यपद
सङ्काशःresembling a ripe udumbara (fig)
सङ्काशः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसङ्काश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (पक्व-उदुम्बर-सङ्काशः = पक्वोदुम्बरवत्)
पित्तात्from pitta
पित्तात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootपित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
दाहburning
दाह:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदाह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
उष्मheat
उष्म:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootउष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासमध्यपद
पाकवान्having burning, heat, and suppuration
पाकवान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपाकवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (दाह-उष्म-पाकवान् = दाहश्च उष्मा च पाकश्च अस्य)
कफात्from kapha
कफात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootकफ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
तीव्रःsevere/intense
तीव्रः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीव्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गुरुःheavy
गुरुः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्निग्धःunctuous/oily
स्निग्धः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कण्डूमान्itching
कण्डूमान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकण्डूमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-अन्त (possessive)
कठिनःhard
कठिनः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकठिन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अल्पlittle
अल्प:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
रुक्slight pain
रुक्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootरुज्/रुक् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (अल्प-रुक् = अल्पा रुक् यस्य) विशेषणार्थे

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Pitta

Concept: Doṣa-lakṣaṇa differentiation: pitta yields dāha-uṣmā-pāka; kapha yields guru-snigdha-kandu-kāṭhinya with low pain—guiding diagnosis by qualities.

Vedantic Theme: Guṇa-based discernment in prakṛti: recognizing patterns of heat (pitta) and heaviness/unctuousness (kapha) to respond skillfully in embodied life.

Application: Match symptoms to doṣa: burning/heat/suppuration suggests pitta management (cooling, anti-inflammatory measures); heaviness/unctuous itching/hardness suggests kapha reduction (lightening, drying, decongesting) while monitoring pain severity.

Primary Rasa: bibhatsa

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.160: doṣa-wise symptomatology across urinary/genital disorders in neighboring verses; Ayurveda parallels: Caraka/Suśruta/Aṣṭāṅga Hṛdaya on pitta signs (dāha, uṣṇatā, pāka) and kapha signs (guru, snigdha, kandu, sthiratā/kāṭhinya)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse treats mūtra-dhāraṇa (habitual retention) as a direct cause of disease, presenting bodily discipline as part of dharma and daily right-conduct.

It supports the broader teaching that embodied life is shaped by habits and restraint; cultivating discipline reduces disturbance and supports a steadier mind for spiritual aims.

Avoid habitual suppression of natural urges; maintain regular elimination and hydration, and seek care if urinary flow becomes weak, painful, or abnormal.