Shloka 96
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
Transliteration
puruṣaṃ kathayasvātha kathito 'jñairvibhāṣyate / śuddho nirañjanābhāso jñātā jñānavivarjitaḥ
Translation
When one says, “Speak of the Puruṣa,” the ignorant describe him in many ways. He is pure, a stainless radiance; the Knower, yet free from object-bound knowledge.
Word by Word
पुरुषम्puruṣa (the person/self)
पुरुषम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन
कथयस्वtell/explain
कथयस्व:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√कथ् (धातु) + णिच् (causative)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद
अथthen/now
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
कथितः(when) described
कथितः:
Predicative (विधेय)
TypeAdjective
Rootकथित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √कथ् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अज्ञैःby the ignorant
अज्ञैः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन
विभाष्यतेis spoken of in various ways
विभाष्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√भाष् (धातु) उपसर्गः वि
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)
शुद्धःpure
शुद्धः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुद्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
निरञ्जन-आभासःhaving a stainless radiance/appearance
निरञ्जन-आभासः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिरञ्जन (प्रातिपदिक) + आभास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (निरञ्जनः आभासः = stainless appearance/semblance)
ज्ञाताknower
ज्ञाता:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootज्ञातृ (प्रातिपदिक; √ज्ञा (धातु) + तृच्)
Formकर्तृवाचक-कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ज्ञान-विवर्जितःdevoid of knowledge
ज्ञान-विवर्जितः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootज्ञान (प्रातिपदिक) + विवर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृज्/√वर्ज् (धातु) + वि + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (ज्ञानात् विवर्जितः = devoid of knowledge)