Shloka 90
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
Transliteration
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvairūpyaṃ vilakṣaṇam / vikāralakṣaṇaṃ tadvai so 'kṣaraḥ kṣarameti ca
Translation
From Mahat down to the end of the viśeṣas (the gross elements), that which takes on all forms yet appears distinct bears the mark of modification; even what is called ‘akṣara’ comes to the state of ‘kṣara’.
Word by Word
महत्-आद्यम्having Mahat as the beginning
महत्-आद्यम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत्-आद्य (प्रातिपदिक; महत्+आद्य)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (महत् आदिः यस्य)
विशेष-अन्तम्ending in the particulars (viśeṣas)
विशेष-अन्तम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootविशेष-अन्त (प्रातिपदिक; विशेष+अन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (विशेषः अन्तः यस्य)
सर्वैः-रूप्यम्possessing all forms
सर्वैः-रूप्यम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्वैः-रूप्य (प्रातिपदिक; सर्व+रूप्य)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (सर्वैः रूपैः युक्तम्)
विलक्षणम्distinct / differentiated
विलक्षणम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootविलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विकार-लक्षणम्characterized by modification
विकार-लक्षणम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootविकारलक्षण (प्रातिपदिक; विकार+लक्षण)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (विकारः लक्षणं यस्य)
तत्that (entity)
तत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; पूर्वोक्तस्य निर्देशः
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अक्षरःthe imperishable
अक्षरः:
Pratijna (प्रतिज्ञा/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootअक्षर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
क्षरम्the perishable
क्षरम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
एतिgoes to / becomes
एति:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootइ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय