Shloka 71
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
Transliteration
nṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam / śabdādye viṣaye doṣadṛṣṭirvai pañcalakṣaṇe
Translation
The third is the ‘waning of craving’; it is taught as a mark of mokṣa. Seeing fault in objects such as sound and the rest belongs to the fivefold marks.
Word by Word
नृष्ण-अक्षयः(term) nṛṣṇākṣaya (third ...)
नृष्ण-अक्षयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनृष्ण (प्रातिपदिक) + अक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (determinative): 'नृष्णस्य अक्षयः' (as read; rare/obscure term)
तृतीयःthird
तृतीयः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
तुbut/indeed
तु:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक निपात (particle)
व्याख्यातम्has been explained
व्याख्यातम्:
Kriya (क्रिया)
TypeAdjective
Rootवि + आ + ख्या (धातु) → व्याख्यात (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय (predicate)
मोक्ष-लक्षणम्the characteristic of liberation
मोक्ष-लक्षणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमोक्ष (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'मोक्षस्य लक्षणम्'
शब्द-आद्येin (objects) beginning with sound
शब्द-आद्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootशब्द (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुष: 'शब्दः आदिः यस्मिन्' = beginning with sound; विशेषण विषये
विषयेin the sense-object/domain
विषये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
दोष-दृष्टिःseeing fault (perception of defects)
दोष-दृष्टिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदोष (प्रातिपदिक) + दृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'दोषस्य दृष्टिः'
वैindeed
वै:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
पञ्च-लक्षणेin the fivefold characteristic (set)
पञ्च-लक्षणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; द्विगु-समास: 'पञ्च लक्षणानि यस्य तत्' (fivefold characteristic)