Shloka 69
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते
Transliteration
śarīraṃ prajahansoṃ'te nirucchvāsastato bhavet / evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate
Translation
In the end, when one abandons the body, the breath then ceases; thus, one forsaken by the prāṇas is called ‘dead’.
Word by Word
शरीरम्the body
शरीरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
प्रजहन्abandoning (it)
प्रजहन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootप्र + हन् (धातु) → जहत्/जहन् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'प्रजहन्' = abandoning
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अव्ययीभावार्थे 'at the end'
निरुच्छ्वासःwithout breath
निरुच्छ्वासः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिर् + उच्छ्वास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifier) सः
ततःthereupon/therefore
ततः:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तस्मात्-अर्थे (ablatival adverb)
भवेत्would become/is said to become
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद
एवम्thus
एवम्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb)
प्राणैःby the vital breaths
प्राणैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन
परित्यक्तःabandoned/left
परित्यक्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootपरि + त्यज् (धातु) → त्यक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifier) सः
मृतःdead
मृतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमृत (प्रातिपदिक; √मृ)
Formभूतकृदन्त/विशेषणरूप, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
इतिthus
इति:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक निपात (quotative particle)
अभिधीयतेis called/said
अभिधीयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि + धा (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive)