Shloka 66
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः
Transliteration
prāṇakthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca / śaityātprakupito vāyurūrddhvaṃ tūtkramate tataḥ
Translation
Breaking through the seats of prāṇa and cutting past the vital marmans, it passes beyond; stirred by cold, the vāyu then rises upward and departs.
Word by Word
प्राणस्थानानिvital seats / life-centers
प्राणस्थानानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्राण + स्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (प्राणस्य स्थानानि) (acc pl)
भिन्दन्splitting
भिन्दन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√भिद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (while splitting)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/हेतुबोधक (emphatic particle)
छिन्दन्cutting
छिन्दन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√छिद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (while cutting)
मर्माणिvital points
मर्माणि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), बहुवचन (acc pl)
अतीत्यhaving passed through/beyond
अतीत्य:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअति-√इ (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); पूर्वकालिक क्रिया (having passed beyond)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
शैत्यात्from cold / due to coldness
शैत्यात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootशैत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन (ablative sg: 'from/owing to cold')
प्रकुपितःaggravated
प्रकुपितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्र-√कुप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषण
वायुःwind (vāyu)
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (nom sg)
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
Gati (गति/दिशा)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; दिशावाचक क्रियाविशेषण (adverb: upward)
तुbut / indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक (adversative/emphatic particle)
उत्क्रमतेdeparts / goes out
उत्क्रमते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत्-√क्रम् (धातु)
Formलट्-लकार (present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (he goes out/departs)
ततःthen
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तस्मात्-अर्थे (thereupon/from that)