Shloka 42
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा
Transliteration
śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇajā tathā / punarbhavakarī duḥkhātkarmaṇā jāyate tṛṣā
Translation
Craving for sense-objects—born of ear and eye, of skin, tongue, and nose—arises from suffering through karma, and it brings about rebirth.
Word by Word
श्रोत्रजाःborn from the ear (auditory)
श्रोत्रजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (श्रोत्रात् जाता)
नेत्रजाःborn from the eye (visual)
नेत्रजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनेत्र (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (नेत्रात् जाता)
चand
च:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
एवindeed, just
एव:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
त्वक्skin
त्वक्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्वच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद-रूपेण)
जिह्वाtongue
जिह्वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootजिह्वा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद-रूपेण)
घ्राणजाःborn from the nose (olfactory)
घ्राणजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootघ्राण (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (घ्राणात् जाता)
तथाlikewise
तथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
पुनर्भवकरीcausing rebirth
पुनर्भवकरी:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुनर्भव (प्रातिपदिक) + करिन्/करी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुनर्भवस्य करणी)
दुःखात्from suffering
दुःखात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन
कर्मणाby action
कर्मणा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
जायतेis born, arises
जायते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तृषाthirst, craving
तृषा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतृषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन