Shloka 4
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
Transliteration
ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā / ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate
Translation
Then, in Manu’s ‘western’ (final) phase, when the end of the druma has arrived, and when that waning Kali Yuga reaches its close—this is called saṃhāra, the cosmic reabsorption.
Word by Word
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
द्रुमस्यof the tree
द्रुमस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन
संप्राप्तेwhen reached; upon arrival
संप्राप्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootसम् + प्र + √आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘संप्राप्ते’ (when attained/arrived)
पश्चिमof the last
पश्चिम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे पूर्वपद (as prior member)
अस्यof this
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे (in compound)
मनॊःof Manu
मनॊः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
कलियुगेin the Kali age
कलियुगे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootकलि + युग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुष (kaleḥ yugaṃ)
तस्मिन्in that (time)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
क्षीणेwhen ended; when exhausted
क्षीणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Root√क्षि (धातु) → क्षीण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘क्षीणे’ (when exhausted/ended)
संहारःdissolution; destruction
संहारः:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootसंहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/nominative); एकवचन
उच्यतेis said; is called
उच्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (present); कर्मणि प्रयोग (passive); प्रथमपुरुष (3rd person); एकवचन