Shloka 11
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
Transliteration
graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate / athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā
Translation
When the waters are swallowed up, the fiery radiance turns its face in every direction. Then fire, spread everywhere, takes that water unto itself.
Word by Word
ग्रस्तेwhen (the water) is consumed
ग्रस्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Root√gras (धातु) + ग्रस्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), Locative (सप्तमी) एकवचन, नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे—सन्दर्भे ‘सलिले’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘when (it is) swallowed/consumed’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
सलिलेin/when the water
सलिले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) एकवचन
तेजःfire/energy
तेजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
सर्वतः-मुखम्all-faced/on all sides
सर्वतः-मुखम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्वतः (अव्यय) + मुख (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावः (सर्वतः मुखम् = ‘having faces on all sides’), नपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन; तेजः-विशेषणम्
ईक्षतेlooks/appears
ईक्षते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√īkṣ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रम)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereupon)
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
सर्वतःeverywhere
सर्वतः:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (everywhere)
व्याप्तःspread/pervading
व्याप्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootvi-ā-√āp (धातु) + व्याप्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; अग्नि-विशेषणम् ‘pervaded/spread’
आदत्तेtakes/seizes
आदत्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√dā (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
तत्-जलम्that water
तत्-जलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः (तत् जलम् = ‘that water’), नपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय