Shloka 138
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
त्रैलोक्यमेतद्व्याख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत / ध्रुवादूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः
Transliteration
trailokyametadvyākhyātamata ūrddhvaṃ nibodhata / dhruvādūrddhvaṃ maharloko yasmiṃste kalpavāsinaḥ
Translation
These three worlds have been explained; now understand what lies above: above Dhruva is Maharloka, where dwell those who abide for the span of a kalpa.
Word by Word
त्रैलोक्यम्the three-world system
त्रैलोक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; द्विगु-समासः
एतत्this
एतत्:
Karma-apposition (कर्मसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; निर्देश-सर्वनाम
व्याख्यातम्has been explained
व्याख्यातम्:
Kriya (क्रिया/वाक्य-प्रवृत्ति)
TypeVerb
Rootवि + आ + ख्या (धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (explained)
अतःthereafter, therefore
अतः:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थक/अनन्तरार्थक (therefore/thereafter)
ऊर्ध्वम्above
ऊर्ध्वम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्यय)
Formअव्यय-प्रयोगः; दिशावाचक क्रियाविशेषणम् (upwards/above)
निबोधतunderstand (you all)
निबोधत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + बुध् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्
ध्रुवात्above/from Dhruva
ध्रुवात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन
ऊर्ध्वम्upwards, above
ऊर्ध्वम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्त-दिशावाचक क्रियाविशेषणम्
महर्लोकःMaharloka
महर्लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहर् (प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महरः लोकः)
यस्मिन्in which
यस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (in which)
तेthose
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; निर्देश-सर्वनाम
कल्प-वासिनःaeon-dwellers (those who reside for a kalpa)
कल्प-वासिनः:
Karta-samanadhikarana (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक) + वासिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कल्पे वासिनः = dwellers for an aeon)