Shloka 33
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा
Transliteration
vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ / ākāśamāvṛtaṃ sarvaṃ bahirbhūtādinā tathā
Translation
Wind, tenfold again, is enclosed outwardly by Nabhas (Ether/Space); and all Space likewise is wholly covered outwardly by the successive envelopes of the elements (bhūtādi).
Word by Word
वायुःwind
वायुः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
दशगुणेनby tenfold (measure)
दशगुणेन:
करण (Karaṇa/Instrumental)
TypeAdjective
Rootदश-गुण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: दश + गुण; नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)
एवindeed
एव:
सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
बाह्यतःexternally
बाह्यतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootबाह्यतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), देशवाचक (spatial)
नभसाby ether/sky (nabhas)
नभसा:
करण (Karaṇa/Instrumental)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)
वृतःis covered/enclosed
वृतः:
विधेय (Predicate)
TypeVerb
Rootवृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); वायुः इत्यस्य विधेयम्
आकाशम्space/ākāśa
आकाशम्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootआकाश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular)
आवृतम्is covered
आवृतम्:
विधेय (Predicate)
TypeVerb
Rootआ-√वृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular); आकाशम् इत्यस्य विधेयम्
सर्वम्all; entire
सर्वम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular); आकाशम् इत्यस्य विशेषणम्
बहिःoutside
बहिः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootबहिः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), देशवाचक (spatial)
भूतादिनाby the elements and the rest (beginning with bhūtas)
भूतादिना:
करण (Karaṇa/Instrumental)
TypeNoun
Rootभूत-आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: भूत + आदि; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (Masculine/Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)
तथाlikewise; thus
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), प्रकार/समुच्चयार्थक (thus/likewise)