Brahma Purana — Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation, Shloka 61
Devanagari script
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः //
Translation
Chapter 236, verse 61: This sacred utterance sets forth Dharma and the order of the world for the welfare of all beings.
Word by Word
एकाग्रम्one-pointed (focused)
एकाग्रम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मधारयः ‘एकं च तत् अग्रं’ = one-pointed; क्रियाविशेषणवत् (as object/complement)
चिन्तयेत्should contemplate/meditate
चिन्तयेत्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootचिन्त् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
नित्यम्always
नित्यम्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावेन प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverbial accusative)
योगान्yogic practices/discipline
योगान्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन (accusative plural)
नnot
न:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात (negation particle)
उद्विजतेis disturbed/agitates
उद्विजते:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootउद्-विज् (धातु)
Formलट् (present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
मनःthe mind
मनः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (nominative singular)
येनby which
येन:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; सम्बन्धे साधनवाचक (instrumental ‘by which’)
उपायेनby a means/method
उपायेन:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootउपाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन (instrumental singular)
शक्येतcould be possible
शक्येत:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootशक् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive sense) ‘could be possible’
नियन्तुम्to restrain/control
नियन्तुम्:
प्रयोजन (Prayojana/प्रयोजन)
TypeVerb
Rootनि-यम् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive)
चञ्चलम्restless
चञ्चलम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeAdjective
Rootचञ्चल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषणम् (qualifies मनः)
मनःthe mind
मनः:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन (accusative singular)
Speaker
Instructional voice