Sutra 16

एवमुभयतोबद्धरोषाणां विद्याशिल्पद्यूतवैहारिकेष्वाचार्यव्यञ्जना बालकलहानुत्पादयेयुः ॥ कZ_११.१.०७ ॥

evam ubhayato-baddha-roṣāṇāṃ vidyā-śilpa-dyūta-vaihārikeṣu ācārya-vyañjanā bāla-kalahān utpādayeyuḥ

Thus, where anger is fastened on both sides, operatives disguised as teachers should provoke youths’ quarrels in settings of learning, crafts, gambling, and recreation.

एवम्thus; in this manner
एवम्:
TypeParticle
Rootएवम्
Formअव्यय; प्रकार/उपसंहारार्थे
उभयतःon both sides; from both parties
उभयतः:
TypeIndeclinable
Rootउभयतः
Formअव्यय; दिशार्थे/पक्षद्वयार्थे
बद्धbound; restrained; checked
बद्ध:
TypeParticiple
Rootबन्ध्
Formकृदन्त (क्त); पुंलिङ्गे षष्ठी-बहुवचनस्य विशेषणम् (रोषाणाम्)
रोषाणाम्of (their) anger; of wrath
रोषाणाम्:
TypeNoun
Rootरोष
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन
विद्याlearning; instruction
विद्या:
TypeNoun
Rootविद्या
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
शिल्पcraft; practical skill
शिल्प:
TypeNoun
Rootशिल्प
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
द्यूतgambling; play with dice
द्यूत:
TypeNoun
Rootद्यूत
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
वैहारिकेषुin recreational matters; in amusements/pastimes
वैहारिकेषु:
TypeAdjective (used as noun)
Rootवैहारिक
Formपुं/नपुं; सप्तमी बहुवचन; ‘वैहारिक’ = विहारसम्बन्धि (क्रीडादि)
विद्याशिल्पद्यूतवैहारिकेषुin (matters of) learning, crafts, gambling, and amusements
विद्याशिल्पद्यूतवैहारिकेषु:
TypeCompound
Root
Formसमास: विद्या+शिल्प+द्यूत+वैहारिक; सप्तमी बहुवचन (अधिकरण)
आचार्यteacher; instructor
आचार्य:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
व्यञ्जनाindirect hints; suggestive devices; prompting measures
व्यञ्जना:
TypeNoun
Rootव्यञ्जना
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; ‘व्यञ्जना’ = संकेत/उपाय/प्रेरक-युक्ति
आचार्यव्यञ्जनाःteachers’ (disciplinary) hints/devices
आचार्यव्यञ्जनाः:
TypeCompound
Root
Formसमास: आचार्यस्य व्यञ्जनाः; स्त्रीलिङ्ग प्रथमा बहुवचन
बालchild; juvenile
बाल:
TypeNoun/Adjective
Rootबाल
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
कलहquarrel; dispute
कलह:
TypeNoun
Rootकलह
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
अनुत्पादयेयुःshould not produce; should not cause to arise
अनुत्पादयेयुः:
TypeVerb
Rootउत्पादय् (उत्+पद्/पादय्)
Formलिङ् (विधिलिङ्), परस्मैपद; प्रथमपुरुष बहुवचन; नकारार्थे ‘अनु-’ उपसर्गः (न-उत्पादयन्तु)
बालकलहान्children’s quarrels; quarrels among boys
बालकलहान्:
TypeCompound
Root
Formसमास: बालानां कलहान् / बाल-सम्बद्धान् कलहान्; पुंलिङ्ग द्वितीया बहुवचन (कर्म)
Ā
ācārya-vyañjanāḥ (agents posing as teachers)
Y
youth/novices

FAQs

They are high-contact, emotion-rich arenas where minor disputes can be amplified into factional hostility with plausible deniability.