Sutra 39

छायायामष्टपौरुष्यामष्टादशभागश्छेदः षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः त्रिपौरुष्यामष्टभागः द्विपौरुष्यां षड्भागः पौरुष्यां चतुर्भागः अष्टाङ्गुलायां त्रयो दशभागाः चतुरङ्गुलायां त्रयोऽष्टभागाः अच्छायो मध्याह्न इति ॥ कZ_०२.२०.३९ ॥

chāyāyām aṣṭa-pauruṣyām aṣṭādaśa-bhāgaś chedaḥ ṣaṭ-pauruṣyāṃ caturdaśa-bhāgaḥ tri-pauruṣyām aṣṭa-bhāgaḥ dvi-pauruṣyāṃ ṣaḍ-bhāgaḥ pauruṣyāṃ catur-bhāgaḥ aṣṭāṅgulāyāṃ trayo daśa-bhāgāḥ caturaṅgulāyāṃ trayo ’ṣṭa-bhāgāḥ acchāyaḥ madhyāhna iti

By the length of a shadow: when it measures eight ‘pauruṣa’ units, the cut-off is 18 parts; at six pauruṣas, 14 parts; at three pauruṣas, 8 parts; at two pauruṣas, 6 parts; at one pauruṣa, 4 parts; at eight aṅgulas, 3/10 parts; at four aṅgulas, 3/8 parts. When there is no shadow, it is midday.

छायायाम्in (the case of) the shadow / in the shadow-measurement
छायायाम्:
TypeNoun
Rootछाया
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (अधिकरण)
अष्टeight
अष्ट:
TypeNumeral
Rootअष्टन्
Formसंख्या (अव्ययवत् प्रयोगः), ‘पौरुष्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्
पौरुष्याम्when (the shadow is) eight man-lengths
पौरुष्याम्:
TypeNoun
Rootपौरुषी (पौरुष)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; मापन-परिमाण (पुरुष-प्रमाण)
अष्टादशeighteen
अष्टादश:
TypeNumeral
Rootअष्टादशन्
Formसंख्या, ‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
भागःparts (fractions)
भागः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
छेदः(is) the divisor / the dividing number
छेदः:
TypeNoun
Rootछेद
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विधेय
षट्six
षट्:
TypeNumeral
Rootषष्
Formसंख्या, ‘पौरुष्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्
पौरुष्याम्when (the shadow is) six man-lengths
पौरुष्याम्:
TypeNoun
Rootपौरुषी (पौरुष)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन
चतुर्दशfourteen
चतुर्दश:
TypeNumeral
Rootचतुर्दशन्
Formसंख्या, ‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
भागःparts
भागः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
त्रिthree
त्रि:
TypeNumeral
Rootत्रि
Formसंख्या, ‘पौरुष्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्
पौरुष्याम्when (the shadow is) three man-lengths
पौरुष्याम्:
TypeNoun
Rootपौरुषी (पौरुष)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन
अष्टeight
अष्ट:
TypeNumeral
Rootअष्टन्
Formसंख्या, ‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
भागःparts
भागः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
द्विtwo
द्वि:
TypeNumeral
Rootद्वि
Formसंख्या, ‘पौरुष्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्
पौरुष्याम्when (the shadow is) two man-lengths
पौरुष्याम्:
TypeNoun
Rootपौरुषी (पौरुष)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन
षट्six
षट्:
TypeNumeral
Rootषष्
Formसंख्या, ‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
भागःparts
भागः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
पौरुष्याम्when (the shadow is) one man-length
पौरुष्याम्:
TypeNoun
Rootपौरुषी (पौरुष)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन
चतुर्भागःfour parts
चतुर्भागः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘चतुर् + भागः’ = चतुर्भागः
अष्टeight
अष्ट:
TypeNumeral
Rootअष्टन्
Formसंख्या, ‘अङ्गुलायाम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अङ्गुलायाम्when (the shadow is) eight finger-breadths
अङ्गुलायाम्:
TypeNoun
Rootअङ्गुलि/अङ्गुल
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; मापन-एककः
त्रयःthree
त्रयः:
TypeNumeral
Rootत्रि
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘भागाः’ इत्यस्य विशेषणम्
दशten
दश:
TypeNumeral
Rootदशन्
Formसंख्या, ‘भागाः’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘दशभागाः’ इत्यत्र समासाङ्गत्वेन
भागाःparts
भागाः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन
चतुर्four
चतुर्:
TypeNumeral
Rootचतुर्
Formसंख्या, ‘अङ्गुलायाम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अङ्गुलायाम्when (the shadow is) four finger-breadths
अङ्गुलायाम्:
TypeNoun
Rootअङ्गुलि/अङ्गुल
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन
त्रयःthree
त्रयः:
TypeNumeral
Rootत्रि
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘भागाः’ इत्यस्य विशेषणम्
अष्टeight
अष्ट:
TypeNumeral
Rootअष्टन्
Formसंख्या, ‘भागाः’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘अष्टभागाः’ इत्यत्र समासाङ्गत्वेन
भागाःparts
भागाः:
TypeNoun
Rootभाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन
अच्छायःshadowless (no shadow)
अच्छायः:
TypeAdjective
Rootअ-छाया
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘अ-’ (नञ्) + ‘छायः/छाय’ (छायायुक्तः) → ‘अच्छायः’ = छायारहितः
मध्याह्नः(it is) midday/noon
मध्याह्नः:
TypeNoun
Rootमध्याह्न
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विधेय
इतिthus
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्त्यर्थक
S
shadow (chāyā)
P
pauruṣa
A
aṅgula
M
madhyāhna (midday)

FAQs

Redundancy and verification: shadow measurement works in the field without instruments and can cross-check clock time to deter tampering.

It provides an observable, dispute-resistant reference point for deadlines, court sessions, market regulation, and duty changes.