Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 12

कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि विषाणि सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगताः विषवर्गः ॥ कZ_०२.१७.१२ ॥

kālakūṭavatsanābhahālāhalameṣaśṛṅgamustākuṣṭhamahāviṣavellitakagaurārdrabālakamārkaṭahaimavatakāliṅgakadāradakāṅkolasārakoṣṭrakādīni viṣāṇi sarpāḥ kīṭāś ca ta eva kumbhagatāḥ viṣavargaḥ

Kālakūṭa, vatsanābha, hālāhala, meṣaśṛṅga, mustā, kuṣṭha, mahāviṣa, vellitaka, gaura, ārdrabālaka, mārkaṭa, haimavata, kāliṅga, dārada, kāṅkola, sāraka, koṣṭraka, and the like—together with serpents and insects of those kinds when kept in jars—constitute the “poison category”.

कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि(the following) poisons: kālakūṭa, vatsanābha, hālāhala, meṣaśṛṅga, mustā, kuṣṭha, mahāviṣa, vellitaka, gaura, ārdrabālaka, mārkaṭa, haimavata, kāliṅga, dārada, kāṅkola, sāra, koṣṭraka, etc.
कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि:
TypeNoun
Root(समास; बहूनि नामपदानि)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया बहुवचन; ‘विषाणि’ इत्यस्य विशेषणरूपेण सूची
विषाणिpoisons
विषाणि:
TypeNoun
Root√विष् (हिंसायाम्) → विष (नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
सर्पाःsnakes
सर्पाः:
TypeNoun
Rootसर्प (नाम)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
कीटाःinsects
कीटाः:
TypeNoun
Rootकीट (नाम)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
तेthose
ते:
TypePronoun
Rootतद्
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; ‘सर्पाः कीटाः’ इत्यस्य निर्देशः
एवindeed/only
एव:
TypeParticle
Rootएव
Formअवधारणार्थक अव्यय
कुम्भगताःkept/placed in a jar (jar-contained)
कुम्भगताः:
TypeParticiple
Root√गम् (गतौ)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘गत’
विषवर्गःthe class/category of poisons
विषवर्गः:
TypeNoun
Rootवर्ग (नाम)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
K
kālakūṭa
V
vatsanābha
H
hālāhala
M
meṣaśṛṅga
M
mustā
K
kuṣṭha
M
mahāviṣa
V
vellitaka
G
gaura
Ā
ārdrabālaka
M
mārkaṭa
H
haimavata
K
kāliṅga
D
dārada
K
kāṅkola
S
sāraka
K
koṣṭraka
S
sarpāḥ (snakes)
K
kīṭāḥ (insects)

FAQs

It signals custody and containment: dangerous biological agents are treated as inventory only when secured, enabling accountability and preventing misuse.

Assassination, sabotage, and accidental poisoning; classification supports licensing, guarded storage, and audit of withdrawals.