Sutra 22

निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानमन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्ना साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२२ ॥

nivṛttotsāhaṃ vigrahaśrāntaṃ pratihatopāyaṃ kṣayavyayābhyāṃ pravāsena copataptaṃ śaucenānyaṃ lipsamānam anyasmād vā śaṅkamānaṃ maitrīpradhānaṃ vā kalyāṇabuddhiṃ sāmnā sādhayet

By conciliation (sāman), he should win over one who has lost initiative, is weary from conflict, whose plans are blocked, who is afflicted by losses and expenditures, and by exile; or one who seeks a different (clean/secure) position, or who fears another; or one who is friendship-oriented and well-intentioned.

निवृत्त-उत्साहम्one whose initiative/energy has ceased; dispirited
निवृत्त-उत्साहम्:
TypeAdjective (compound)
Rootवृत् (निवृत्त), सह्/उत्सह् (उत्साह)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (लिप्समानम्/शङ्कमानम् इत्यस्य)
विग्रह-श्रान्तम्wearied by conflict/hostility (war-worn)
विग्रह-श्रान्तम्:
TypeAdjective (compound)
Rootग्रह् (विग्रह), श्रम् (श्रान्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
प्रतिहत-उपायम्whose means/expedients have been thwarted
प्रतिहत-उपायम्:
TypeAdjective (compound)
Rootहन् (प्रतिहत), इ/उपाय (उपाय)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
क्षय-व्यय-आभ्याम्by depletion and expenditure
क्षय-व्यय-आभ्याम्:
TypeNoun (compound)
Rootक्षि (क्षय), व्यय (वि+इ/अय्), (द्वन्द्व)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (भाववाचक), द्विवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
प्रवासेनby living away (exile/sojourn)
प्रवासेन:
TypeNoun
Rootवस् (प्र+वस्) / वास (प्रवास)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
उपतप्तम्afflicted, distressed
उपतप्तम्:
TypeAdjective/PPP
Rootतप् (उप+तप्)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त)
शौचेनby (his) scrupulousness/purity
शौचेन:
TypeNoun
Rootशुच् (शौच)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
अन्यम्another person (i.e., such a person)
अन्यम्:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘another (person)’—object of साधयेत्
लिप्समानम्desiring to obtain (something)
लिप्समानम्:
TypeParticiple (present, desiderative)
Rootलिप्स् (desiderative of लभ्)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; वर्तमान कृदन्त (शतृ/शानच्-प्राय), इच्छार्थक
अन्यस्मात्from another (person/source)
अन्यस्मात्:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, पञ्चमी; अपादान
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
शङ्कमानम्suspecting, apprehending
शङ्कमानम्:
TypeParticiple (present)
Rootशङ्क्
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; वर्तमान कृदन्त (शानच्), आत्मनेपदभावः
मैत्री-प्रधानम्one for whom friendship is primary; friendship-inclined
मैत्री-प्रधानम्:
TypeAdjective (compound)
Rootमित्र (मैत्री), धा/प्रधन (प्रधान)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
कल्याण-बुद्धिम्one of benevolent/good intention
कल्याण-बुद्धिम्:
TypeNoun (compound)
Rootकल्याण, बुध् (बुद्धि)
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘good intention/disposition’
साम्नाby conciliation (persuasion)
साम्ना:
TypeNoun
Rootसामन्
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; करण (instrumental)
साधयेत्should win over / should bring to one’s side
साधयेत्:
TypeVerb
Rootसाध्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्ता (राजा/नीतिज्ञः) implied
W
war-weary actor
R
resource-depleted actor
E
exile/expatriate actor
F
fearful/suspecting actor
F
friendship-oriented actor

FAQs

Actors under stress—war fatigue, blocked plans, fiscal depletion, exile, reputational insecurity, or fear—along with naturally friendly, cooperative personalities; all are best approached with reassurance and conciliatory offers.