Shloka 17

गर्भ-व्यवस्था, देवकी-गर्भ-स्तुति (गर्भस्तुतिः), जगदन्तर्गत-हरि-प्रतिपादनम्

Devanagari script

मनुष्याः पशवश् चान्ये ये च जीवा यशस्विनि तैर् अन्तःस्थैर् अनन्तो ऽसौ सर्वेशः सर्वभावनः

Transliteration

manuṣyāḥ paśavaś cānye ye ca jīvā yaśasvini tair antaḥsthair ananto 'sau sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ

Translation

O Ruhmreiche, ob Menschen, Tiere oder sonstige Lebewesen—im Innern all dieser verkörperten Leben wohnt jener Unendliche. Er ist der Herr über alles und die innere Quelle, die jeden Seinszustand hervorbringt und erhält.

Word by Word

• मनुष्याः: humans
• मनुष्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• पशवः: animals
• पशवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अन्ये: others
• अन्ये: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (मनुष्याः/पशवः इत्यादीनाम्)

• ये: who/which
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धबोधक-यत्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• जीवाः: living beings
• जीवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• यशस्विनि: O illustrious lady
• यशस्विनि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: यशस्विनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; संबोधनम्

• तैः: by them; with them
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd case), बहुवचन; सर्वनाम

• अन्तःस्थैः: dwelling within (as those within)
• अन्तःस्थैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तः (अव्यय/उपसर्गवत्) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; अव्ययीभावः (अन्तः-स्थ = ‘अन्तः स्थित’) विशेषणम् (तैः)

• अनन्तः: Ananta (the Infinite)
• अनन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम (विष्णोः)

• असौ: that (he)
• असौ: Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देशार्थ-सर्वनाम

• सर्वेशः: Lord of all
• सर्वेशः: Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषाम् ईशः)

• सर्वभावनः: nourisher/producer of all
• सर्वभावनः: Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + भावन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वस्य भावनः = सर्वस्य पोषक/जनकः)

Speaker

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Characters & Entities

• Vishnu
• Ananta

FAQs

What is the significance of the indwelling Lord (Antaryamin) in the Vishnu Purana?

This verse presents Vishnu/Ananta as present within all beings—humans, animals, and every jiva—establishing divine immanence alongside supreme lordship.

How does Sage Parāśara explain Vishnu’s relationship to living beings here?

Parāśara describes Vishnu as ‘antaḥstha’—the one who abides within all lives—while also being ‘sarveśa,’ the transcendent ruler of all.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Vishnu is affirmed as the Infinite Supreme Reality who sustains and animates all beings from within, grounding devotion and cosmology in a single sovereign Lord.