Mantra 14

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution)

Devata: Viśvakarman; Vāyu (as adhipati); implicit Prajāpati-bandhu

Chandas: Mixed/prose-yajus (yajur-formula; not a fixed ṛgvedic metre)

Samhita Patha (Devanagari)

वि॒श्वक॑र्मा त्वा सादयत्व॒न्तरि॑क्षस्य पृ॒ष्ठे ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॒ ज्योति॑र्यच्छ । वा॒युष्टेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द

Transliteration

viśvá-karmā tvā sādayatv antárikṣasya pṛṣṭhé jyótiṣmatīm | víśvasmai prāṇā́yāpānā́ya vyānā́ya víśvaṃ jyótir yaccha | vāyúṣ te ’dhipátis táyā devátayā ’ṅgirasvád dhruvā́ sīda

Translation

Viśvakarman lasse dich Platz nehmen, lichtvoll, auf dem Rücken des Antarikṣa, des Zwischenraums. Allen Wesen—für Prāṇa, Apāna und Vyāna—gewähre du das ganze Licht. Vāyu ist dein Herr; mit jener Gottheit, nach der Weise der Aṅgirases, sitze fest, o Dhruvā.

Padapatha (Word Analysis)

वि॒श्वक॑र्मा । त्वा । सादयतु । अ॒न्तरि॑क्षस्य । पृ॒ष्ठे । ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै । प्रा॒णाय॑ । अ॒पा॒नाय॑ । व्या॒नाय॑ । विश्व॑म् । ज्योति॑ः । यच्छ । वा॒युः । ते । अ॒धि॑पतिः । तया॑ । दे॒वत॑या । अङ्गिर॒स्वत् । ध्रु॒वा । सी॑द

Word by Word

• विश्वकर्मा: Viśvakarman (the All-maker deity)
• विश्वकर्मा: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)

• त्वा: you (as object)
• त्वा: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• सादयतु: may (he) seat / place
• सादयतु: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सद् (धातु) → सादयति (णिच्)

• अन्तरिक्षस्य: of the mid-air (atmosphere)
• अन्तरिक्षस्य: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)

• पृष्ठे: on the back / surface
• पृष्ठे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: पृष्ठ (प्रातिपदिक)

• ज्योतिष्मतीम्: luminous (f.)
• ज्योतिष्मतीम्: कर्म (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: ज्योतिष्मत् (प्रातिपदिक)

• विश्वस्मै: for all / to the all
• विश्वस्मै: सम्प्रदान
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• प्राणाय: for prāṇa (in-breath / vital force)
• प्राणाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)

• अपानाय: for apāna (out-breath)
• अपानाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: अपान (प्रातिपदिक)

• व्यानाय: for vyāna (pervading breath)
• व्यानाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: व्यान (प्रातिपदिक)

• विश्वम्: all (the whole)
• विश्वम्: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• ज्योतिः: light
• ज्योतिः: कर्म (यच्छ-क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: ज्योतिस् (प्रातिपदिक)

• यच्छ: grant / bestow
• यच्छ: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: यम् (धातु) → यच्छति

• वायुः: Vāyu (Wind)
• वायुः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)

• ते: of you / your
• ते: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अधिपतिः: overlord / lord
• अधिपतिः: कर्तृ (अस्ति-भावे)
• Type: Noun
• Root: अधिपति (प्रातिपदिक)

• तया: with that
• तया: करण
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• देवतया: by/with the deity (divinity)
• देवतया: करण
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)

• अङ्गिरस्वत्: in the manner of Aṅgiras / Aṅgiras-like
• अङ्गिरस्वत्: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अङ्गिरस् + वत् (प्रातिपदिक; -वत्-प्रत्यय)

• ध्रुवा: firm, steady (f.)
• ध्रुवा: कर्तृ/विशेष्य-सम्बन्धः (सीद-क्रियायाः)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)

• सीद: sit down / be seated
• सीद: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सद् (धातु) → सीदति

Entities Mentioned

• Viśvakarman
• Vāyu
• Prāṇa–Apāna–Vyāna (life-breaths)
• Aṅgirases (as ritual model)