Shloka 64

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।

Transliteration

kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat | babhañja jānum āropya tadā hṛṣṭaḥ plavaṅgamaḥ ||

Translation

Jenen gewaltigen Spieß aus schwarzem Eisen, auf das Gewicht von tausend Bhāras geschmiedet, legte der Vānara freudestrahlend auf sein Knie und brach ihn entzwei.

Word by Word

• कृतम्: made, fashioned
• कृतम्: कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)

• भारसहस्रस्य: of a thousand bhāras (a great weight)
• भारसहस्रस्य: सम्बन्धः (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: भार + सहस्र (प्रातिपदिके) (समास)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (भाराणां सहस्रम् = भारसहस्रम्); नपुंसकलिङ्गे षष्ठी विभक्तिः एकवचनम्; सम्बन्धे (शूलस्य परिमाण/प्रमाण-सम्बन्धः)

• शूलम्: pike, spear
• शूलम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: शूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; कर्मपदम्

• कालायसम्: made of iron
• कालायसम्: कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कालायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)

• महत्: great, huge
• महत्: कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)

• बभञ्ज: broke
• बभञ्ज: क्रिया (action)
• Type: Verb
• Root: भञ्ज् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्, perfect); प्रथमपुरुषः एकवचनम्

• जानुम्: knee
• जानुम्: कर्म (object of gerund)
• Type: Noun
• Root: जानु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; अधिकरण/आश्रयार्थे (आरोप्य इति क्रियायाः कर्म)

• आरोप्य: having placed (it) on, resting (it) on
• आरोप्य: पूर्वक्रिया (absolutive; manner/sequence)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + रुह् (धातु) → आरोप्य (कृदन्त)
• Form: अव्ययीभाव-रूपेण कृदन्तम् (ल्यप्/त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययम्, gerund); पूर्वकालिकक्रिया (having placed/rested)

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरणम् (time)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

• हृष्टः: rejoiced, delighted
• हृष्टः: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हृष् (धातु) → हृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle used adjectivally); पुंलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (प्लवङ्गमः इति विशेष्यस्य)

• प्लवङ्गमः: the monkey (vanara)
• प्लवङ्गमः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: प्लवङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्; कर्तृपदम्

Context

Then a rejoiced monkey, resting the thousand bharas iron pike on his knee broke it.

Characters & Entities

• Hanumān
• Śūla (pike)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma celebrates strength used rightly: power becomes praiseworthy when it neutralizes harm and protects the just.

What is the narrative situation?

Hanumān physically breaks the massive iron pike, demonstrating decisive defense against Kumbhakarṇa’s assault.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya (heroic strength) joined with readiness and confidence in service to Rāma’s cause.