Home›Ramayana›Yuddha Kanda›Sarga 15›Shloka 12
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 12

विभीषण–इन्द्रजित् संवादः

Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal

Devanagari script

मूढोऽप्रगल्भोऽविनयोपपन्नस्तीक्षणस्वभावोऽल्पमतिर्दुरात्मा ।मूर्खस्त्वमत्यर्थसुदुर्मतिश्चत्वमिन्द्रजिद्बालतयाब्रवीषि ।।6.15.12।।

Transliteration

mūḍho 'pragalbho 'vinayopapannas tīkṣṇa-svabhāvo 'lpa-matir durātmā | mūrkhas tvam atyartha-su-durmatiś ca tvam indrajid bālatayā bravīṣi ||6.15.12||

Translation

Du bist verblendet, unverschämt, ohne Disziplin – scharfzüngig, kleingeistig und grausam. Du bist ein Narr, vollkommen böswillig, Indrajit; du sprichst mit Kindischkeit.

Word by Word
मूढःdeluded, foolish
मूढः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः (predicate adjective to त्वम्)
TypeAdjective
Rootमूढ (प्रातिपदिक; √मुह् धातु-निष्पन्न विशेषण)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc. nominative singular); विशेषणम्
अप्रगल्भःimpudent, unrestrained
अप्रगल्भः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootअप्रगल्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
अविनयोपपन्नःendowed with lack of discipline (ill-mannered)
अविनयोपपन्नः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootअविनय + उपपन्न (प्रातिपदिक; उपपन्न = √पद्/√पद्? (उप-√पद्/√पन्) कृदन्त-विशेषणरूपम्)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (अविनयेन उपपन्नः/अविनय-उपपन्नः) इति विशेषणम्
तीक्षणस्वभावःof harsh nature
तीक्षणस्वभावः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootतीक्षण + स्वभाव (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (तीक्षणः स्वभावः यस्य/तीक्षण-स्वभावः) इति विशेषणम्
अल्पमतिःof little intellect
अल्पमतिः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootअल्प + मति (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (अल्पा मतिः यस्य) इति विशेषणम्
दुरात्माevil-souled, cruel
दुरात्मा:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootदुर् + आत्मन् (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (दुष्टः आत्मा यस्य) इति विशेषणम्
मूर्खःstupid, ignorant
मूर्खः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootमूर्ख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (agent/subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थे मध्यमपुरुष-प्रयोगः; प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (2nd person pronoun, nominative singular)
अत्यर्थसुदुर्मतिःof exceedingly wicked mind
अत्यर्थसुदुर्मतिः:
कर्तृ/विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootअत्यर्थ + सु + दुर्मति (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (अत्यर्थं सुदुर्मतिः) इति विशेषणम्
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (agent/subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
इन्द्रजित्O Indrajit
इन्द्रजित्:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootइन्द्र + जित् (प्रातिपदिकौ; √जि धातु-निष्पन्न 'जित्')
Formपुंलिङ्गः, संबोधन/प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (इन्द्रं जयति इति/इन्द्रस्य जित्) — नाम (proper noun, vocative sense in address)
बालतयाwith childishness, like a child
बालतया:
करण/हेतु (instrumental of manner/cause)
TypeNoun
Rootबालता (प्रातिपदिक; भाववाचक-तद्धितान्त)
Formस्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (fem. instrumental singular); हेतौ/प्रकारे
ब्रवीषिyou speak, you say
ब्रवीषि:
क्रिया (verbal action)
TypeVerb
Root√ब्रू (धातु)
Formलट्-लकारः (present), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्
Context

"Those two sons of the king of men could be killed in war by an ordinary Rakshasa among us single handed. O timid one! Why are you scaring us?"

Characters & Entities
V
Vibhīṣaṇa
I
Indrajit

FAQs

It identifies inner vices that lead to adharma—lack of discipline, cruelty, and shallow judgment—and implies dharma requires humility, self-governance, and mature discernment.

Vibhīṣaṇa denounces Indrajit’s character and rhetoric, framing it as immature and ethically corrupted.

Maturity in speech and thought—speaking truth with disciplined intent rather than from anger or pride.

←Previous Verse
Next Verse→