Shloka 1

विभीषणोपदेशः

Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court

Devanagari script

निशाचरेन्द्रस्यनिशम्यवाक्यंसकुम्भकर्णस्यचगर्जितानि ।विभीषणोराक्षसराजमुख्यमुवाचवाक्यंहितमर्थयुक्तम् ।।।।

Transliteration

niśācarendrasya niśamya vākyaṃ sa-kumbhakarṇasya ca garjitāni |

vibhīṣaṇo rākṣasa-rāja-mukhyam uvāca vākyaṃ hitam artha-yuktam ||

Translation

Als Vibhīṣaṇa die Worte des Herrn der Nachtwandler und das Brüllen Kumbhakarṇas vernahm, sprach er zum vornehmsten der Rākṣasa-Könige mit heilsamer, sinnreicher Rede.

Word by Word

• निशाचरेन्द्रस्य: of the lord of the night-rangers (Rakshasas)
• निशाचरेन्द्रस्य: सम्बन्ध (genitive relation/possessor)
• Type: Noun
• Root: निशाचर + इन्द्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, genitive singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (निशाचराणाम् इन्द्रः)

• निशम्य: having heard
• निशम्य: पूर्वकाल (prior action; adverbial to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: नि-√शम् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः; अव्ययीभाव-रूपेण)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive); उपसर्गः—नि; अर्थः—श्रुत्वा/अवधार्य (having heard/after hearing)

• वाक्यम्: the statement/words
• वाक्यम्: कर्म (object of ‘निशम्य’)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neuter, accusative singular)

• स: he
• स: कर्ता (subject; refers to Vibhishana)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, nominative singular); सर्वनाम

• कुम्भकर्णस्य: of Kumbhakarna
• कुम्भकर्णस्य: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, genitive singular)

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction: and)

• गर्जितानि: roarings/roars
• गर्जितानि: कर्म (object of ‘निशम्य’ understood: having heard the roars)
• Type: Noun
• Root: गर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √गर्ज् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम् (neuter, accusative plural); क्त-प्रत्ययान्तं (past passive participle used substantively)

• विभीषणः: Vibhishana
• विभीषणः: कर्ता (agent/subject of ‘उवाच’)
• Type: Noun
• Root: विभीषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, nominative singular)

• राक्षसराजमुख्यम्: the chief of the king of Rakshasas (i.e., the foremost among the Rakshasa-king’s men / the principal one)
• राक्षसराजमुख्यम्: कर्म (object of ‘उवाच’ = addressed person)
• Type: Noun
• Root: राक्षस + राज + मुख्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, accusative singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (राक्षसानां राज्ञः मुख्यः)

• उवाच: said/spoke
• उवाच: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु) — लिट् (परस्मैपदम्)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथमपुरुषः एकवचनम्, परस्मैपदम् (3rd person singular, parasmaipada)

• वाक्यम्: words/a statement
• वाक्यम्: कर्म (object of ‘उवाच’)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neuter, accusative singular)

• हितम्: beneficial/wholesome
• हितम्: विशेषण (qualifier of object ‘वाक्यम्’)
• Type: Adjective
• Root: हित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √धा + क्त, ‘placed/beneficial’)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neuter, accusative singular); विशेषणम्—वाक्यम् इति पदस्य

• अर्थयुक्तम्: meaningful/appropriate in sense
• अर्थयुक्तम्: विशेषण (qualifier of object ‘वाक्यम्’)
• Type: Adjective
• Root: अर्थ + युक्त (प्रातिपदिक; समास/योग)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neuter, accusative singular); विशेषणम्—वाक्यम्; समासः—तत्पुरुषः (अर्थेन युक्तम् = endowed with meaning)

Context

On hearing the statement of the Lord of Rakshasas and roaring of Kumbhakarna, looking at Ravana the king of Rakshasas, Vibheeshana said these good words appropriate of a noble person.

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāvaṇa (Niśācarendra)
• Kumbhakarṇa
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma values hita-vākya—truthful, beneficial counsel offered even when it is unwelcome. Vibhīṣaṇa embodies satya aligned with the welfare of the realm.

What is the narrative situation?

After hearing Rāvaṇa’s stance and Kumbhakarṇa’s fierce reactions, Vibhīṣaṇa prepares to advise Rāvaṇa with morally grounded, practical counsel.

Which character virtue is emphasized?

Moral courage: Vibhīṣaṇa speaks for righteousness within an unrighteous court, prioritizing truth over personal safety.