Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters

Kurukṣetra Māhātmya

सरः संनिहितं प्लाव्यं पश्चिमां प्रस्थितां दिशम् । कुरुणा तु ततः कृष्टं यावत्क्षेत्रं समंततः ॥ १९ ॥

saraḥ saṃnihitaṃ plāvyaṃ paścimāṃ prasthitāṃ diśam | kuruṇā tu tataḥ kṛṣṭaṃ yāvatkṣetraṃ samaṃtataḥ || 19 ||

Nachdem sie den nahen See gefüllt und überflutet hatte, floss sie nach Westen hinaus. Dann pflügten und bebauten die Kurus das Land ringsum, so weit sich das ganze Feld erstreckte.

सरःa lake
सरः:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootसरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
संनिहितम्situated/nearby
संनिहितम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootसम्-नि-धा/धा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (सरः)
प्लाव्यम्to be crossed (by floating)
प्लाव्यम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्लु (धातु) + ण्यत्/यत् (कृदन्त)
Formकृदन्त (ण्यत्/यत्); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘प्लाव्य’ = ‘प्लावनीय/तरणीय’ (to be crossed/floated)
पश्चिमाम्western
पश्चिमाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (दिशम्)
प्रस्थिताम्leading/going toward
प्रस्थिताम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्र-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (दिशम्); ‘प्रस्थित’ = ‘गता/प्रवृत्ता’
दिशम्direction
दिशम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
कुरुणाby Kuru
कुरुणा:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (अकारक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (contrastive particle)
ततःfrom there/thereafter
ततः:
अपादान (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय/तद्-तसिल्)
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablative adverb)
कृष्टम्ploughed
कृष्टम्:
कर्म (कर्मणि)
TypeVerb
Rootकृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि ‘ploughed’
यावत्-क्षेत्रम्up to the extent of the field
यावत्-क्षेत्रम्:
कर्म (परिमाण-सीमा)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; परिमाणवाचक ‘यावत्’ = ‘यावद्-पर्यन्तम्’
समन्ततःon all sides/entirely around
समन्ततः:
क्रियाविशेषण (अकारक)
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

Sanatkumara (teaching Narada in the Uttara-Bhaga tirtha narration style)

Vrata: none

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

K
Kuru

FAQs

It frames a kṣetra (sacred field) as a sanctified landscape shaped by water (sarḥ) and righteous human action (cultivation by the Kurus), implying that holy places are sustained by both natural purity and dharmic stewardship.

Indirectly: by presenting the kṣetra as a prepared, ordered sacred space, it supports the bhakti framework where pilgrimage, tīrtha-sevā, and worship become effective when performed in a consecrated and well-maintained environment.

It most closely aligns with Kalpa (ritual procedure) and kṣetra-samskāra notions—how a site is prepared/maintained for religious activity—rather than grammar or astrology; the verse emphasizes orderly land preparation around a sacred water source.