Shloka 23

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

क्वचित् प्रस्त्रवणाद् भ्रष्टजलपातमनोरमम् ।

प्रनृत्यच्छिखिकेकाभिरन्यतश्च निनादितम् ॥

Transliteration

kvacit prastravaṇād bhraṣṭajalapātamanoramam /

pranṛtyacchikhikekābhiranyataśca nināditam

Translation

An einem Ort war es anmutig, mit Wasserfällen, die aus Quellen herabstürzten; an einem anderen hallte es wider von den Rufen tanzender Pfauen.

Word by Word

• क्वचित्: somewhere/at times
• क्वचित्: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/देशवाचक अव्यय (temporal/locative adverb)

• प्रस्त्रवणात्: from a spring/streamlet
• प्रस्त्रवणात्: अपादान (Apādāna)
• Type: Noun
• Root: प्रस्त्रवण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

• भ्रष्ट-जल-पात-मनोरमम्: charming with falling water that has slipped down
• भ्रष्ट-जल-पात-मनोरमम्: कर्म (Karma)
• Type: Adjective
• Root: भ्रष्ट (कृदन्त, √भ्रंश्) + जल (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक) + मनोरम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विशेष्य-विशेषणसम्बन्धः)

• प्र-नृत्यत्-शिखि-केकाभिः: by the dancing peacocks’ cries
• प्र-नृत्यत्-शिखि-केकाभिः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: प्रनृत्यत् (कृदन्त, वर्तमानकृदन्त/शतृ, √नृत्) + शिखि (प्रातिपदिक) + केका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (शिखिनः केकाः)

• अन्यतः: elsewhere/from another side
• अन्यतः: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; दिशावाचक/स्थानवाचक (directional/locative adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक निपात (conjunction)

• निनादितम्: resounded/echoing
• निनादितम्: कर्म (Karma)
• Type: Adjective
• Root: निनादित (कृदन्त, भूतकर्मणि/क्त, √नद् with नि-)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)

Speakers

• Narrator (context not provided in excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Nature description
• Sacred landscape acoustics
• Aesthetic relish

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The sensorial richness of nature is presented as a field of attention; the ethical question implied is whether one remains a witness (sākṣin) or becomes possessed by delight.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Descriptive narrative; not directly pancalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Waterfall (downflow) and peacock (ecstatic display) can symbolize descending grace and rising joy—movements of prāṇa that can either purify or distract depending on inner discipline.